🇺🇸🇮🇷 “İran-kontras”: ABŞ və İsrail İslam Respublikasını gizli şəkildə necə silahlandırırdı.
▪️ 1985-1986-cı illərdə ABŞ prezidenti Ronald Reyqanın administrasiyası Amerika silahlarının İrana İsrail vasitəsilə gizli şəkildə çatdırılması əməliyyatını həyata keçirirdi. Eyni zamanda əldə olunan vəsaitin bir hissəsi solçu sandinist hökumətinə qarşı döyüşən Nikaraqua kontraslarına gizli şəkildə yönəldilirdi.
▪️ İran 1980-1988-ci illərdə İraqla müharibə aparırdı. İranın hərbi texnikasının əhəmiyyətli hissəsi şah Məhəmməd Rza Pəhləvi dövründən qalan ABŞ istehsalı silahlardan ibarət idi. 1979-cu il İslam İnqilabından və Vaşinqtonla münasibətlərin kəsilməsindən sonra Tehran bu sistemlər üçün sursat və ehtiyat hissələri əldə etməkdə ciddi çətinliklə üzləşmişdi.
▪️ Reyqan administrasiyası Tehranla təmaslar vasitəsilə Livandakı amerikalı girovların azad edilməsinə nail olmağa çalışırdı. Eyni zamanda Ağ Ev ABŞ Konqresinin tətbiq etdiyi məhdudiyyətlərdən yan keçərək Nikaraqua kontraslarının maliyyələşdirilməsini davam etdirməyin yollarını axtarırdı.
▪️ 1985-ci ilin avqustundan 1986-cı ilin noyabrına qədər İran yeddi partiya silah alıb: ümumilikdə 2 004 TOW tank əleyhinə raket, 18 HAWK zenit raketi və HAWK sistemləri üçün 200-dən çox ehtiyat hissəsi dəsti. Danışıqlar zamanı Livanda üç amerikalı girov azad edilib, lakin eyni dövrdə daha üç nəfər oğurlanıb.
▪️ Əsas vasitəçilərdən biri İsrail olub. Amerika silahları əvvəlcə İsrail kanalı vasitəsilə İrana ötürülür, daha sonra ABŞ İsrailin verdiyi ehtiyatları bərpa edirdi. Məsələn, 1986-cı il oktyabrın 29-da İran İsraildən 500 TOW raketi alıb, noyabrın 7-də isə ABŞ Tehrana göndərilən silahların əvəzinə İsrailə 500 Amerika TOW raketi verib.
▪️ Vasitəçilər zəncirində səudiyyəli milyarder və beynəlxalq silah taciri Adnan Xaşoqci də yer alırdı. O, iranlı vasitəçi Manuçehr Qurbanifarla əməkdaşlıq edir və silah əməliyyatlarının bir hissəsinin maliyyələşdirilməsində iştirak edirdi. Əməliyyata ABŞ Milli Təhlükəsizlik Şurasının nümayəndələri, Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi, israilli vasitəçilər, silah tacirləri və İran nümayəndələri cəlb olunmuşdu.
▪️ İrana silah satışından əldə edilən vəsaitin bir hissəsi gizli şəkildə Nikaraquadakı kontraslara yönəldilmişdi. Bununla ABŞ administrasiyası sandinist hökumətinə qarşı silahlı mübarizənin maliyyələşdirilməsinə dair Konqresin qanuni məhdudiyyətlərindən yan keçirdi.
▪️ Əməliyyat 1986-cı il noyabrın 3-də Livanın Ash-Shiraa jurnalının gizli ABŞ-İran təmasları barədə məlumat yaymasından sonra ictimailəşdi. Noyabrın 4-də İran parlamentinin sədri Əli Əkbər Haşimi Rəfsəncani Tehrana göndərilmiş gizli Amerika missiyası barədə danışdı. Noyabrın 13-də Reyqan İranla məxfi təmasların və silah ötürülməsinin mövcudluğunu açıq şəkildə etiraf etdi.
▪️ 1986-cı il noyabrın 25-də Ağ Ev xüsusi araşdırma başladıldığını elan etdi, ertəsi gün isə Reyqan keçmiş senator Con Tauerin rəhbərlik etdiyi komissiyanı yaratdı. Araşdırmalarda prezidentin milli təhlükəsizlik üzrə müşavirləri Robert Makfarleyn və Con Poyndekster, Milli Təhlükəsizlik Şurasının əməkdaşı, polkovnik-leytenant Oliver Nort, müdafiə naziri Kaspar Vaynberger və Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin nümayəndələrinin adları hallanırdı.
▪️ Sxem son dərəcə praqmatik idi: İrana İraqla müharibə üçün Amerika silahları lazım idi, Vaşinqtona isə Livandakı girovların azad edilməsində Tehranın köməyi və kontrasların gizli maliyyələşdirilməsi lazım idi. İsrail isə rəsmi rəqiblər arasında silah kanalını təmin edirdi.
#İran #ABŞ #İsrail #İranKontras #Tarix
September 1, 2026 265
