پژوهشی درباره ابن عربی، عرفان و تصوف

معارف ثقلین تنها نجات مردم از گمراهی و رسیدن به کامیابی و سعادت دنیا و آخرت را در تمسک و پیروی از قرآن و اهلبیت پیامبر صلی الله علیه و آله معرفی کرده و هر گونه انحراف از دستورات آنها را، مستلزم گمراهی و عذاب دانسته است.

از جمله انحرافاتی که در دین رخ داد؛ برداشتهای عارفانه ای بود که در اسلام با نام «تصوف» سر برآورد. و به تدریج بر تمامی معارف اسلامی سایه افکند و با ادبیات مشترکی که با عناوین شـرعـی داشـــت، بـا ادعـــای دستیابی بـر بـاطـن و حقیقت قـرآن و روایــات، توانست عمیق ترین جراحات را به ساحت دین وارد سازد و زمینه ساز انواع بدعتها و انحرافات را ایجاد کند.

درخصـوص منشـأ پیدایـش تصـوف در اسـلام اختلاف نظرهـای متعـددی وجـود دارد. برخـی بـر ایـن عقیده انـد کـه تصـوف اسـلامیاقتبـاس از عقایـد، آداب و طریقـت آییـن و فرقه هـای قبـل از اسـلام همچـون: بودایـی، هنـدو، زرتشـت و یونـان اسـت و گروهـی دیگـر سرچشـمه آن را از افـکار عرفانـی و رهبانـی ادیـان تحریـف شـده مسـیح و یهـود شـمرده اند. به هرحـال هرچـه کـه هسـت مربـوط بـه آییـن و طریقـت غیر اسـلامی اسـت؛ چـرا کـه در معـارف و منابـع اسـلامی (ثقلیـن،) تأییـدی از طـرف شـارع نسـبت به اینگونـه عقاید و آداب ذکـر نشـده اسـت و آنچـه کـه بـا هـم مشـترکند، صرفـا به جهـت شـباهت لفظـی و اصطلاحـی اسـت و از نظـر مفهـوم و دلالـت کامـلاً متفاوتنـد.

متصوفه بـه جـهـت تــرس از مـخـالـفـت هـای علما و فـقـهـا، با سوءاستفاده گری از ادبیات، آداب و ظواهر دینی، عقاید و آیین خـود را در قالب محتوای دینی شکل آفرینی کـرده انـد و بـا ذکر هرکدام از عنوان های شریعت، تفسیر و تأویل طریقتی خود را طلب می نمودند. تا جایی که تفسیر و تأویل خود را باطن، مغز و اساس شریعت می دانستند و نظرات دیگران – بخصوص فقها – را پوسته و ظاهر شریعت تلقی می کردند.

این مسئله که جزء مهمترین علل مقبولیت و پذیرش تصوف از طرف مردم بود، زمینه را برای ایجاد انواع تحریفات و بدعتها در شریعت، فراهم ساخت. نوآوری هایی که حتی به اصلی ترین مسئله اعتقادی شیعه یعنی «توحید» نیز رسوخ کرده و با تأویل و تغییر آیـات و روایـات از جایگاه مهم خـود، خـارج ساختند. در اینجاست که علما و نخبگان دین باید وظیفه واقعی خود را به ثمر رسانند و ضمن ارائه تفسیری درست بر اساس ثقلین، از ساحت دین پاسبانی و حفاظت کنند.

«زهـد» یکی از همین عنوان هاست که در شریعت اسـلام به جهت اهمیت بالایی که دارد از جایگاه ویژه ای برخوردار است. اما با این وجود از تغییر و تأویل صوفیه مصون نبوده است و با افراط و تفریط های خـود، کـش و قـوس هـای مختلفی در حـدود واقعی آن ایجاد کـرده انـد و از آنجایی که تا به حال به صـورت مستقل و دقیق به عنوان نگارش کتاب، به این موضوع پرداخته نشده بود، نگارنده را بر آن داشت که به بررسی و نقد این موضوع بر اساس آیات قرآن و سنت حضرات معصومین علیهم السلام بپردازد.

محضر حضرت آيت الله العظمى آقاى ميلانى-دامت بركاته-
در شهر ما جمعى مدّعى ولايت ظاهريّه و باطنيّه و عرفان مى باشند، آيا رفتن به خانقاه و در سلک آنان درآمدن، جايزاست ياخير؟

باسمه تعالى
ولايت ظاهريّه و باطنيّه را منحصراً پيغمبر اكرم و ائمّه هُدى(صلواته تعالى عليهم) به اذن خداوند متعال، دارا مى باشند، ونيز معارف الهيّه را بايستى از قرآن مجيد و محكمات احاديثى كه از معصومين(عليهم السلام) به ما رسيده است، به دست آورد.

رسيدن از سينه به سينه وخانقاه و مسلك تصوّف را نه قرآن مجيد فرموده و نه حضرات معصومين(عليهم السلام) وعلى هذا، حجّت تمام است، واگر شخصى در اثر رياضت و مانند آن، چيزى را در نَفْس مثلاً مشاهده نمايد و معتقد شود، در گمراهى است. والعاصم هو اللَّه.

محمد حسین تهرانی: تسلط من بر نفوس، مثل تسلط امیرالمؤمنین [علیه السلام] است!… من در خودم صفات امیرالمؤمنین [علیه السلام] را می‌بینم

بسمه تعالى
با عرض سلام خدمت مرجع بزرگوار فقیه اهل بیت آیت الله العظمی مکارم شیرازی حفظه‌الله تعالی

خواهشمندیم ما را در مورد موضوع ذیل راهنمایی فرمائید:

فردی است که چنین عقیده دارد روز عاشورا تحقیقاً روز شادی و مسرت اهل بیت علیهم السلام است. زیرا روز کامیابی و ظفر و وصال امام حسین علیه السلام و اصحاب حضرت به پروردگار متعال است. او معتقد است مردم خبر ندارند و چنان محبت دنیا چشم و گوششان را بسته که بر آن روز تاسف میخورند و همچون زن فرزند مرده می نالند. مردم نمی دانند که همه اینها فوز و رستگاری و معامله پر بها در برابر شی کم ارزش است. (محمد حسین طهرانی، روح مجرد، ص۷۸)

البته تصریح میکنیم که ایشان در دهه عاشورا و خصوصاً روز عاشورا بسیار گریه میکنند و اشکهایشان متوالی و متواتر بر گونه ها جاری است. لکن همه این گریه ها گریه شوق است گریه از شدت و جد و سرور است نه گریه حزن. و برای اعتقاد خود دلائلی هم از روایات دارد: روز عاشورا هر چه آتش جنگ افروخته تر میشد و مصائب آن حضرت افزون تر چهره اش برافروخته و شاداب تر میشد…. تا انتهای حدیث.

یا امیر المومنین علیه السلام در وقت شهادت که شمشیر بر فرق مبارکش زدند می فرماید فزت و رب الکعبه و مرگ برای سیدالشهداء علیه السلام هم عین فوز و رستگاری است همچنان که برای پدرشان امیرالمومنین علیه السلام بود.

یا میگوید: البته مردم عادی که به دنیا و نفس اماره گرفتارند و از نفس بیرون نیامده اند باید گریه و عزاداری و سینه زنی و نوحه خوانی کنند تا بدین طریق بتوانند راه کمال را طی نمایند.

این فرد گروهی را هم دچار شک و تردید نموده است. خواهشمند است بفرمایید این عقیده در مذهب تشیع صحیح است یا خیر؟

رفت و آمد و معاشرت با او یا افرادی که چنین عقیده ای دارند چه حکمی دارد؟

لطفاً اگر صلاح دانستید تأیید یا رد را مستدل بیان فرمایید تا حق در این مطلب واضح گردد و افراد از شبهه خارج گردند؟

« غرب هم مدتی از عصر ایمانی و علمی خود را با این مکتب طی میکرد ولی بالاخره بیدار شد.

مکتب وحدت موجود با روش انبیاء و سفراء حقیقی مبدأ اعلی تقریبا دو جاده مخالف بوده و به هم دیگر مربوط نیستند. زیرا انبیاء همگی و دائما بر خدای واحد ماورای سنخ این موجودات مادی و صوری تبلیغ و دعوت کرده اند و معبود را غیر از عابد تشخیص و خالق را غیر از مخلوق بیان کرده اند.

ما بعضی دیگر از خواص این مکتب را اختصاراً مورد بحث قرار می‌دهیم:

1) از خواص این مکتب این است که عقل و فهم و علم و معرفت را به کلی حجاب تاریک تشخیص داده و دانشمندان ، علما و فلاسفه عالم بشریت در نظر اعضاء این مکتب مانند حیوانات لایعقل می‌باشند.

2) عبادات و تکالیف فقط وظیفه ای برای تنظیم معاش دنیوی و یا وصول و اتحاد با ذات خدائی است و اگر برای کسی این حالت دست داد تمامی تکالیف از او ساقط است و به آیه ی {واعبد ربک حتی یاتیک الیقین} نیز استدلال کرده اند. در صورتی که پیغمبری از پیغمبران حقه تا نَفَس واپسین ، خود را بدون تکلیف ندیده و تمام عمر را عمل به شریعت خود نموده اند.

3) اختلاف عقائد در عالم بشریت برای این مکتب نامفهموم است. چنان که از مشاهیر این مکتب نقل شده که :

عقد الخلائق فی الاله عقائداً و انا اعتقدت جمیع ما اعتقدوه

بت پرست ، آفتاب پرست ، ستاره پرست ، آتش پرست ، فرعون پرست ، گوساله پرست، حیوان پرست ، ماده پرست، همه و همه در نظر این مکتب حق و مطابق واقعند. زیرا تمامی این مفاهیم اجزاء مختلفی از خدا هستند. ممکن است بگویید که چگونه خداوند کل را دارای اجزاء میتوان قرار داد و در دسته ی الهیین کسی به این مطلب اعتقاد ندارد. ولی بر اهل اطلاع این حقیقت قضیه روشنی بوده و در موارد زیادی از نوشتجات نثری و نظمی اعضاء این مکتب میتوان شاهد بر این معنی پیدا کرد.



عبدالرحمن جامی گوید اگر مقصودش ظاهر شعر بوده باشد :

چـــون در دل تو گـــــل گـذرد گـــــل باشــــی

ور بلبـــــلی بــــی قـــــرار بلبــــــل باشـــــی

تو جزئی و حـــق کــل است اگـــر روزی چـند

اندیــــشه حــــق پیـــــشه کنــی کل باشی

باز در جای دیگر از رباعیات معروفه ی خود گوید :

چون حق به تفاصیل و شئون گشت عیان

مشـهود شد این عالم پرسـود و زیـان

چـون باز رونــد عـــالم و هـم عالـــمیان

در رتــبه ی اجــــمال حــق آید به میان


و نیز گوید :

آن شــاهد غیبی زنهان خــــانه بـود

زد خـــیمه کنان جـلوه به صحرای وجود

از زلــــف تعینــــات بر عـــــــارض ذات

هر حلقه که بست دل ز صد حلقه ربود

در حقیقت خداوند ذات واحدی است که سائر تعینات مانند حلقه های زلف بر صورت آن ذات نقش بسته است. این که گفته شد معنای ظاهر شعر است و تأویل نظر دیگری است و نیز اشعار معروفه که انکار ممکن الوجود نموده و غیر از خدا موجودی را تصور نکرده است. بیتی است که ذیلا نگاشته میشود :

اینــجا حــلول کـفر بود اتحاد هم

این وحدتی است لیک مکرر بر آمده


و از ابیات معروفه جامی که از کلمات ظاهره ی مذهب مکتب در وحدت موجود است سه بیت ذیل که نقل می شود:

باده نهان و جام نهان آمده پدید

در جام عکــس باده و در باده عکس جـــام

قومــی به گفتگو که آغاز ما چه بـــود

جمــعی به جستجو که انجام ما کـدام

جامــی معاد و مبدأ ما وحدت است و بـس

ما در میانه کثـــرت موهوم والســـــــلام