Dil Barışı

ایسلامییەت قاباقجاسؽ تۆرک اکینجیندە یاغایؽش (قوربان) گەلەنەگینە ایلیشکین اؤنەملى بیلگیلەر، تؤرکجە قایناقلاردا دا و چین قایناقلارؽندا دا گؤرولمەکدەدیر.

کاشغەرلى ماحمۇد، دیوان لۇغات التۆرک آدلؽ یاپؽتؽندا یاغؽش (ياغيش) سؤزۆنۆ «قوربان» آنلامؽندا یازؽبدؽر. کاشغەرلى‌یە دایاناراق یاغؽش، ایسلامییەت‌دەن قاباقجا تورکلەرؽن آداق اوْلاراق و یا تانرؽلارا یاخؽنلؽق قازانماق آماجؽینان سۇندۇقلارؽ قۇرباندؽر. بو قۇللانؽم اؤزەللؽکنەن حئیوان قۇربانؽینان ایلیشکیلەندیریلمەکدەدیر.

آنجاق چین قایناقلارؽندا داها بایقایؽجؽ آنلادؽ واردؽر.

تانق دؤنەمیندە یاشامؽش چینلی یازار Duan Chengshi (段成式)، Youyang Zazu (酉阳杂俎) آدلؽ یاپؽتؽنؽن دؤردۆنجۆ بؤلۆمۆندە کؤکتۆرکلەرؽن کؤکەنینە ایلیشکین بؽر اؤتکۆنج اؤتکۆنۆر.

اؤیکۆدە Shemo (射摩) آدلؽ کؽشؽ، آلتؽن بۇیْنۇزلۇ آغ بیر گەییگی اؤلدۆرۆر. بۇنۇن آردؽندان بوْی باشچؽسؽ اؤلدۆرۆلۆر وه Shemo بئلە آند ایچیر:

ا> 「自煞此之後，須人祭天。」 «بۇندان سوْنرا اینسانؽ گؤگە قۇربان ائتمه‌ک گەرەکیر.»



آردؽندان مەتن بئلە ایرتیر:

ا> 「即取呵唲部落子孫斬之以祭也。」 «呵唲 بوْیۇنۇن سوْیۇندان گەلەنلەر آلؽنؽر، اؤلدۆرۆلۆر و قۇربان اوْلاراق سۇنۇلۇردۇ »



پیتین ایرتیمیندە ایسە:

ا> 「至今突厥以人祭纛，常取呵唲部落用之。」 «بۇگۆنە کیمین تۆرکلەر اینسانؽ dào (纛) اۆچۆن قۇربان ائده‌رله‌ر؛ بۇنۇن اۆچۆن گئنەللیکلەن 呵唲 بوْیۇندان اوْلانلارؽ قوللانؽرلر.»



بو آنلادؽنؽن بایقاییجؽ تایؽ، قۇربانؽن ساواش دۇستاغؽ اوْلاراق دەگیل، توْپلۇمۇن ایچیندەن، بەلیرلی بیر بوْیۇن سوْیۇندان سئچیلدیگینین سؤیله‌نمه‌سیدیر.

İslamiyət qabaqcası Türk əkincində yağayış (qurban) gələnəginə ilişkin önəmli bilgilər, Türkcə qaynaqlarda da və Çin qaynaqlarında da görülməkdədir.

Kaşğərli Mahmud, Divan Luğat adlı yapıtında yağış (ياغيش) sözünü “qurban” anlamında yazıbdır. Kaşğərli'yə dayanaraq yağış, İslamiyət’dən qabaqca Türklərin adaq olaraq və ya tanrılara yaxınlıq qazanmaq amacıynan sunduqları qurbandır. Bu qullanım özəlliknən heyvan qurbanıynan ilişkiləndirilməkdədir.

Ancaq Çin qaynaqlarında daha bir bayqayıcı anladı vardır.

Tanq dönəmində yaşamış Çinli yazar Duan Chengshi (段成式), Youyang Zazu (酉阳杂俎) adlı yapıtının dördüncü bölümündə Köktürklərin kökəninə ilişkin bir ötkünc ötkünür.

Öyküdə Shemo (射摩) adlı kişi, altın boynuzlu ağ bir gəyigi öldürür. Bunun ardından boy başçısı öldürülür və Shemo belə and içir:

> 「自煞此之後，須人祭天。」
“Bundan sonra insanı gögə qurban etmək gərəkir.”



Ardından metn belə irtir:

> 「即取呵唲部落子孫斬之以祭也。」
“呵唲 boyunun soyundan gələnlər alınır, öldürülür və qurban olaraq sunulurdu.”



Pitin irtimində isə:

> 「至今突厥以人祭纛，常取呵唲部落用之。」
“Bugünə kimin Türklər insanı dào (纛) üçün qurban edərlər; bunun üçün genəlliknən 呵唲 boyundan olanları qullanırlar.”



Bu anladının bayqayıcı tayı, qurbanın savaş dustağı olaraq dəgil, toplumun içindən, bəlirli bir boyunun soyundan seçildiginin söylənməsidir.

گۆنئی آذه‌ربایجان تۆرکجه‌سی

Güney Azərbaycan Türkcəsi

دیوان لۇغات التۆرک؛ یؽلقؽ

Divan Luğat Əltürk; yılqı

دیوان لۇغات التۆرک؛ تات
Divan Luğat Əltürk; tat