یکی از تناقضهای بنیادین سرمایهداری معاصر این است که از آزادی گردش سرمایه، کالا و خدمات در سراسر جهان دفاع میکند، اما آزادی جابهجایی انسانها را همچنان به مرزهای ملی، ویزا و محدودیتهای سیاسی وابسته میسازد. سرمایه میتواند در چند ثانیه از کشوری به کشور دیگر منتقل شود، شرکتها میتوانند کارخانههای خود را به مناطقی با نیروی کار ارزانتر منتقل کنند و سرمایهگذاران میتوانند در بازارهای جهانی فعالیت کنند؛ اما انسانی که حامل نیروی کار است، برای عبور از همان مرزها با موانعی مواجه میشود که سرمایه با آنها مواجه نیست.
این وضعیت یک عدم توازن مهم ایجاد میکند: سرمایه میتواند به دنبال نیروی کار برود، اما نیروی کار الزاماً نمیتواند به دنبال سرمایه حرکت کند. هنگامی که یک شرکت برای کاهش هزینهها تولید خود را به کشوری فقیرتر منتقل میکند، این امر معمولاً بخشی از منطق رقابت اقتصادی تلقی میشود؛ اما هنگامی که کارگر همان کشور برای یافتن دستمزد و شرایط زندگی بهتر به کشور ثروتمندتر مهاجرت میکند، مسئله میتواند به موضوعی امنیتی، سیاسی یا اجتماعی تبدیل شود. به این ترتیب، جهانیشدن بیش از آنکه به معنای جهانیشدن آزادی انسان باشد، در بسیاری از موارد به جهانیشدن میدان فعالیت سرمایه تبدیل شده است.
البته محدودیت مرزها را نمیتوان صرفاً به سرمایهداری نسبت داد؛ دولتها دلایل واقعی و مستقلی برای کنترل مهاجرت دارند، از امنیت و ظرفیت زیرساختها گرفته تا نظام رفاه، بازار کار و مسائل اجتماعی. اما همین واقعیت پرسشی عمیقتر ایجاد میکند: اگر انسان آزاد است نیروی کار خود را در نظام اقتصادی عرضه کند، چرا آزادی او برای جابهجایی و یافتن بازاری بهتر برای همان نیروی کار تا این اندازه محدود است؟ چرا سرمایهداری جهانی، مرزها را برای سرمایه کمرنگتر میکند اما برای انسان همچنان بسیار پررنگ نگه میدارد؟
از این منظر، مسئله فقط مهاجرت نیست، بلکه مسئلهای درباره مفهوم آزادی و عدالت در جهان معاصر است. سرمایه میتواند جهان را به یک بازار واحد تبدیل کند، اما انسان همچنان عمدتاً شهروند یک سرزمین باقی میماند؛ گویی جهان برای سرمایه یک بازار مشترک و برای انسان مجموعهای از قلمروهای مشروط است. نقد اساسی اینجاست که نمیتوان از آزادی اقتصادی جهانی سخن گفت و همزمان نابرابریهای ناشی از مرزهای انسانی را کاملاً طبیعی و بدیهی دانست؛ و پرسش نهایی این است که در جهانی که سرمایه از مرزهای ملی عبور کرده، آیا عدالت نیز نباید فراتر از این مرزها تعریف شود؟
September 3, 2026 15
