چرا استدلال، هیچوقت کسی را قانع نمیکند(پردهی اول از سهگانهی «واقعیت، تنها داور»)
یک تجربهی آشنا: طرفِ مقابل حرفی میزند که میدانید غلط است. شما منطقتان را میچینید؛ تمیز، بینقص، شکستناپذیر. و بعد، بهجای اینکه قانع شود، محکمتر روی حرفش میایستد. هرچه دلیلِ شما قویتر، مقاومتِ او سرسختتر. آخرِ کار، شما «حق دارید» و کاملاً تنهایید.
این فقط یک ناکامیِ شخصی نیست. تصویریست از شیوهای که بشر هزاران سال با آن «حقیقت» را فیصله میداد: با اقتدار، با فصاحت، با جایگاه. هرکه بلندتر فریاد میزد یا مقامِ بالاتری داشت، «درست» بود. شگفت اینکه این باتلاق، حتی وقتی وارد خانهی خودِ علم میشود هم اثر خودش را میگذارد. دو نمونه، از دلِ تاریخِ فیزیک.
نمونهی اول: وقتی جدل، سرِ ایده نیست، سرِ غرور استسالِ ۱۹۰۰. باور میکنید که تا همین حدود، دانشمندان سرِ اینکه «اتم اصلاً واقعی هست یا نه» تا پای جان میجنگیدند؟ لودویگ بولتزمان، اتریشی، کلِ مکانیکِ آماری و تعریفِ آماریِ آنتروپی را بر پایهی واقعیتِ اتمها ساخته بود. ولی دو غولِ آن دوران (ارنست ماخِ فیلسوف و ویلهلم اوستوالدِ شیمیدان) اتم را یک «افسانهی ریاضی» میدانستند و سرسختانه انکارش میکردند. ماخ جملهی معروفش را میگفت: «من باور ندارم اتمها وجود دارند.»
بولتزمان چهل سال جنگید. استدلال آورد، محاسبه آورد، پیشبینی آورد. ولی مخالفت، جنسش استدلالی نبود. خودش نوشت که حس میکند «فردی ناتوان است در برابرِ جریانِ زمانه». افسرده و منزوی شد، و در ۱۹۰۶ به زندگیاش پایان داد. درست چند سالِ کوتاه پیش از آنکه آزمایشهای پِرَن، حتی اوستوالد را هم وادار به تسلیم کند.
نکته این است: بولتزمان «حق داشت»، ولی حق داشتن نجاتش نداد. چون طرفِ مقابل، ایده را دفاع نمیکرد؛ داشت از جهانبینی و جایگاهش دفاع میکرد. وقتی عقیده با هویتِ آدم یکی میشود، دیگر رد کردنش «تصحیحِ یک واقعیت» نیست؛ در ذهنِ او، حمله به شخص خودش است. و آدمها، وقتی مورد حمله قرار میگیرند، نه با منطق، که با مقاومت جواب میدهند. برای همین است که هرچه برهانِ شما محکمتر، پناهگاهِ آن شخص سفتتر میشود.
نمونهی دوم: وقتی برهان را به میدانِ احساس میبریدوست داریم باور کنیم انسان موجودی عقلانیست که گاهی احساساتی میشود. حقیقت، برعکس است: ما موجوداتی احساسی هستیم که گاهی فکر میکنیم. اول احساس میکنیم، بعد رو به عقب دلیل میتراشیم تا احساسمان را موجه کنیم.
آلفرد وگنر را ببینید. سالِ ۱۹۱۲، نظریهی «رانشِ قارهها» را داد: اینکه قارهها زمانی یک تکه بودهاند و از هم دور شدهاند. شواهدش هم کم نبود (لبههای بههمخورِ آفریقا و آمریکای جنوبی، فسیلهای یکسان در دو سوی اقیانوس، لایههای سنگیِ همتا). ولی جامعهی زمینشناسیِ آن روز نظریهاش را «افسانه» خواند و او را، که از رشتهی دیگری آمده بود، مسخره کرد؛ حتی برایش «بیماریِ جابهجاییِ پوسته» تشخیص دادند. یک زمینشناس گفت هرکه برای «سلامتِ عقلِ علمیاش» ارزش قائل است، هرگز جرئت نمیکند از چنین نظریهای دفاع کند.او یک برهان را به میدانی برده بود که در آن احساس حکم میراند. برهانش بینقص بود. ولی احساس، برهان را نمیخوانَد.
وگنر عقب ننشست؛ ایراد گرفتند که «سازوکاری نداری که حرکت را توجیه کند»، شش سازوکار پیشنهاد داد و نسخههایش را اصلاح کرد. ولی فایده نداشت، چون مخالفت اساساً از جنسِ منطق نبود، واکنشی بود احساسی به یک بیگانه که داشت پایههای رشته را تکان میداد. وگنر در ۱۹۳۰ روی یخهای گرینلند یخ زد و مُرد، دههها پیش از آنکه در دههی ۶۰، شواهدِ کفِ اقیانوس حقش را ثابت کند و نظریهاش به سنگبنای زمینشناسیِ مدرن بدل شود.
و اینجا آینهای هست که باید در آن نگاه کنیمبه هر دو نمونه دقت کنید: نه ماخ آدمِ کمسوادی بود، نه منتقدانِ وگنر ابله. آدمهای باهوشی بودند که یک قابلیتِ حیاتی را، فقط در آن لحظه، از دست دادند: تواناییِ بهروزرسانی در برابرِ شواهدِ تازه.
و این، دقیقاً نقطهی مقابلِ ذهنِ علمیست. مهم نیست آن قطعیت رنگِ فنی داشته باشد، یا سیاسی، یا مقدس؛ ذهنی که از پیش جواب را میداند و حاضر نیست در برابرِ واقعیت محکش بزند، هر اسمی هم روی خودش بگذارد، دیگر کارِ علمی نمیکند. چون اولین شرطِ علمورزی همین است: بپذیری که ممکن است اشتباه کنی. آنکه این را نپذیرد، صاحبِ عقیده نیست؛ اسیرِ آن است.
پس چه باید کرد؟اگر جدل جواب نمیدهد؛ اگر برهان، احساس را جابهجا نمیکند و غرور را نمیشکند؛ پس بشر چطور از آن باتلاقِ هزارانسالهی «هرکه بلندتر فریاد زد، برنده است» بیرون آمد؟
@anjoman_elmi_phys_sut
