#ضربالمثل شماره(۱۸۷)
«سرکیسه کردن»
این ضربالمثل، که در زبان عامیانه «سر کیسه کردن» نیز گفته میشود، در معنای استعاری کنایه از آن است که تمام موجودی و مایملک کسی را از او گرفته باشند. امروزه این اصطلاح بیشتر در محیط قمارخانه و میان قماربازان رواج دارد و درباره کسی که تمام دارایی خود را باخته باشد، میگویند: «فلانی را سرکیسه کردند.» البته درباره افراد سادهلوحی نیز که بر اثر زبانبازی و فریب اشخاص دغلباز و نیرنگکار، همه دارایی خود را از دست میدهند، این اصطلاح از باب استشهاد و تمثیل به کار میرود.
برای یافتن ریشه این اصطلاح باید به شیوههای نظافت و آرایش در روزگاران گذشته بازگشت. در ادوار پیشین که وسایل نظافت و پیرایش به گستردگی امروز وجود نداشت، بسیاری از امور مربوط به نظافت بدن در حمام انجام میشد. کیسهکشیدن و سر تراشیدن نیز از کارهای معمول دلاک حمام بود. دلاک ابتدا سر حمامگیرنده را بهطور کامل یا جزئی میتراشید و سپس بدن او را کیسه میکشید و صابون میزد تا موهای زائد و چرکهای بدن بهکلی زدوده شود و شستوشوی کاملی صورت گیرد.
در عرف و باور گذشتگان، انجام همزمان این دو کار، یعنی «سر تراشیدن» و «کیسه کشیدن»، نشانه نظافت کامل بود. به همین سبب، کسی که هر دو مرحله را پشت سر میگذاشت، چنان پاک و پاکیزه میشد که به گمان خود تا یک هفته دیگر نیازی به تجدید نظافت نداشت.
از همین شیوه، تعبیر «سر و کیسه کردن» بهتدریج معنایی استعاری پیدا کرد؛ یعنی کسی را چنان از دارایی و موجودی خالی کردن که چیزی برایش باقی نماند. اگرچه امروزه عمل «سر و کیسه کردن» به شکل گذشته، در تمام شهرها و بیشتر روستاهای ایران رواج ندارد، معنای استعاری این تعبیر همچنان زنده است و بهویژه در زبان عامیانه کاربرد فراوان دارد.
#انتشاراتچابکاندیش
@chabok_andish 🌱
