بفهمییم

❗️چندی پیش در فضای مجازی به گفتار جوانی برخوردم که با افتخار تعریف می‌کرد چگونه به دوستِ غربی خود توضیح داده است که: «فریدون ضحاک را نکشت، چون ما ایرانیان ملت صلح‌دوستی هستیم!»

نمی‌دانم چرا خواندن خودِ شاهنامه برای برخی آن‌قدر دشوار است که ترجیح می‌دهند به جای مراجعه به متن، از پیشِ خود معنایی برای آن بتراشند!

🧌 اگر از خطوط فرعی داستان بگذریم، ضحاک در طول فرمانروایی درازمدت خود، جهان را چنان به تباهی می‌کشاند که خود عملاً به اَبَرشروری بی‌همتا بدل می‌شود. دیوان را می‌پرورد، آیینِ دیوی و نامردمی را رواج می‌دهد، آنان را به قدرت و سلاح مجهز می‌کند و بر مردمان مسلط می‌سازد تا جهان را به آشوب کشند. افزون بر این، بنا بر روایت‌های اساطیری، وجودِ او خود به کانون جذبِ نیروهای اهریمنی بدل میگردد؛ گویی پیکر و روانش ظرفِ شرارتِ جهان است.

پاسخ را باید در دو نکته جست.
نخست آنکه، بر اساس متون پهلوی، ضحاک در آخرالزمان به کمکِ شروری، بند از دماوند می‌گسلد و این بار با نیرویی به‌مراتب سهمگین‌تر از گذشته، جهان را به مرز نابودی می‌کشاند؛ چندان که نه تنها آدمیان، بلکه آب‌ها و گیاهان نیز از بیم نابودی خود، به درگاه اهورامزدا شکایت می‌برند و خواستار پایان کار او می‌شوند. در چنین وضعیتی، هزینهٔ رها شدن نیروهای نهفته در وجود ضحاک، دیگر در برابر تداوم حیات جهان ناچیز می‌نماید. جهان به نقطه‌ای رسیده است که کشتن او، هر بهایی که داشته باشد، تنها راه نجات است.

گرشاسب، پهلوان بزرگ ایران، که از نسل جمشید شمرده می‌شود و در ابتدا، سپهداری در دستگاه ضحاک بوده اما از او رویگردان می‌شود و به فریدون می‌گِروَد تا آنکه در نبردهای منجر به سقوط ضحاک، با تیرِ دیوِ سستی زخمی می‌شود و به حالتی شبیه مرگ فرو می‌رود؛ حالتی که اگر بخواهیم با زبان امروز بیان کنیم، چیزی میان مرگ و کماست. او نمی‌میرد، بلکه تا پایان روزگار در میان مردگان به انتظار می‌ماند. (قرینه ای تحسین برانگیز برای ضحاکِ دربند)!

پس سروش و ایزد نَریوسَنگ بر سر گور گرشاسب می‌روند. سه بار او را ندا می‌دهند و بار چهارم، پهلوان بر گور خود می ایستد و به نبرد برمی‌خیزد تا سرانجام، پیروزمندانه گرز گران خود را بر سر اژدیهاک فرود می‌آورد و او را برای همیشه از میان برمی‌دارد؛ و آنگاه، به تعبیر متون پهلوی، «رنج و پتیاره از این جهان برود.»

«از این منظر، ضحاک تنها یک شخصیت اساطیری نیست؛ او نمادِ شرّی است که گاه نابودی شتاب‌زدۀ آن، خود می‌تواند به آشوبی بزرگ‌تر بینجامد. شاید از همین روست که اسطوره، میان "پیروزی بر شر" و "زمانِ نابودی شر" تفاوت می‌گذارد؛ زیرا هر حقیقتی، موعدی دارد و هر نبردی، زمانی.»