از روسی

В заключение скажем, что добрая слава Иоаннова пережила его худую славу в народной памяти: стенания умолкли, жертвы истлели, и старые предания затмились новейшими; но имя Иоанново блистало на Судебнике и напоминало приобретение трех Царств Могольских: доказательства дел ужасных лежали в книгохранилищах, а народ в течение веков видел Казань, Астрахань, Сибирь как живые монументы Царя-Завоевателя; чтил в нем знаменитого виновника нашей государственной силы, нашего гражданского образования*; отвергнул или забыл название Мучителя, данное ему современниками, и по темным слухам о жестокости Иоанновой доныне именует его только Грозным, не различая внука с дедом, так названным древнею Россиею более в хвалу, нежели в укоризну. История злопамятнее народа!

— Николай Карамзин | История государства Российского», том IX, глава VII, с. 258.

حاجی خسروخان به گادونوف توضیح داد که قرارداد صلح میان ایران و ترکان عثمانی چیزی نیست جز تدبیر و حیله‌ای نظامی. سپس گفت: شاه برای اسکات عثمانی‌ها، برادرزادهٔ شش‌ساله‌اش را بدیشان به امانت، یعنی قربانی، داده‌است. همان بهتر که به اولین صدای چکاچاک شمشیر ما سر از تنش جدا کنند! شاه عبّاس گروزنی هیچ‌کدام از برادران و بستگانش را دوست ندارد و برای همه‌شان آرامش ابدی و کوری در سیاه‌چال تدارک دیده‌است.

خودسالاری [روسی] پدیده‌ای‌ست یگانه، منحصربفرد و سراسر روسی و به تعبیر کوتاه و حکمت‌آمیز ولادیمیر سالاویوف «دیکاتوری انصاف و وجدان» است. خودسالاری روسی نه دیکتاتوری اشراف است که تحت‌عنوان «حکومت مطلقهٔ روشن‌گر» عرضه می‌شود، نه دیکتاتوری سرمایه است که با سُس «دموکراسی» سِرو‌ می‌شود، و نه دیکتاتوری بوروکراسی است که در قالب سوسیالیسم تحقق می‌یابد؛ بلکه «دیکتاتوری انصاف و وجدان» است و مقصود در این‌جا، وجدان ارتدوکسی است. خودسالاری را توده‌های فرودست روسیه پدید آورده‌اند و آن همیشه به کلیسا تکیه داشته و وجدان دینی مردم و پیکربندی سیاسی‌شان را در خود گرد آورده‌‌است.

[...] مردم در رنج و سختی که باشند، معمولاً مطیع‌اند. [...] روس‌ها اغلب بی‌رحمی و تکبّر حاکمشان را بیشتر از ضعف‌های او تحمل می‌کنند؛ دوست دارند تنبیه بشوند، اما عادلانه؛ دوست دارند نوکری بکنند، اما در همان حال می‌خواهند سرشان را بالا بگیرند به بندگی‌شان افتخار کنند. آن‌ها زیادیِ رذائل اربابشان را بیش‌‌تر از کمی فضائل او بر او می‌بخشند.

برخی از پژوهشگران بر این باورند که اوپریچنینا زاییدهٔ ذهن بیمار و پارانوئیک ایوان بوده‌است. ایوان چهارم گاهی به خشم می‌آمد و فرمان اعدام می‌داد و گاه پس از کشتارهای اوپریچنینا، به‌مدت درازی به توبه و پشیمانی می‌پرداخت... [...] ایوان گروزنی، قدرت خود را همسان با قدرت الهی می‌دانست و خود را محق می‌پنداشت که در زندگی رعایا تصرف کند. او حتی این موضوع را وظیفهٔ یک فرمان‌روای ارتدکس در برابر «گناهکاران» در آستانهٔ آخرالزمان موعود به شمار می‌آورد. اما در نهایت، معنای دینی اوپریچنینا به استقرار آرمان خودسالاری و استبداد فروکاسته شد. تزار در نامه‌ای به مخالف سرسخت خود، کنیاز کوربسکی، این پرسش بلاغی و استفهام انکاری را مطرح می‌کند: «اگر پادشاه [تنها] خود فرمان نَرانَد، پس به چه دلیل باید خودسالار خوانده شود؟»²

استبداد در درونش ریشه دوانده بود. هیچ کس جز اعلیٰ‌حضرت تزار نه حق قضاوت داشت و نه حق شکایت. تمام قدرت در اختیار پادشاه بود. زندگی و زمین و دارایی به ارادهٔ او بستگی داشت. دیگر بلندپایه‌ترین عنوان در روسیه نه کنیاز بود و نه بویار (≈فئودال)، بلکه خدمت‌کار تزار بود. رعیت که به‌کمک کنیازهای مسکو از بلایا و نزاع‌های داخلی و یوغ خارجی نجات یافته‌ بود، حال دیگر از وِچه‌ها (≈شوراهای مردمی و دهقانی) و اشخاص بانفوذ که از قدرت حاکم می‌کاستند دست شسته بود و راضی از اقدامات تزار، قید دفاع از حقوق خود را زده بود. برخی از بویارهای قدرتمند، که روزگاری در املاک خود آقایی می‌کردند نیز، دهان به شکایت از شدت استبداد تزار گشودند. [...] سرانجام، تزار برای همهٔ روس‌ها تبدیل شد به خدایی زمینی‌.

دهشتناک، بیم‌آفرین، هراس‌انگیز، وحشتناک، تهدیدکننده؛ خشن، سخت‌گیر، کیفردهنده؛ خشمگین، کسی که ظاهر عصبانی و گرفته دارد. در قدیم (در وصف پادشاهان): شجاع و دلاور، باابهت و باشکوه، مقتدر؛ کسی که بیمش در دل دشمنان است و فرمانش پذیرفتهٔ مردم.

اگرچه خدای توانا سرزمین روس را چنان سخت و بی‌امان عقوبت کرده که هیچ‌کس یارای وصفش را ندارد، با این حال، کنیاز بزرگ کنونی به چنان موفقیتی [در فرمان‌روایی] نائل آمده‌است که در تمام سرزمین روس، در سراسر قلمرو او، یک دین و یک وزن و یک پیمانه حاکم است! تنها او فرمان‌روایی می‌کند! هر چه فرمان دهد، بی‌چون و چرا به انجام می‌رسد، و هر چه نهی کند، به‌واقع ممنوع می‌شود.

ما این اختیار را داشتیم که خولوپ‌های* (≈اتباع) خودمان را ببخشیم، نیز مختار بودیم معدومشان کنیم.

نام و نشان خانوادگی‌ام را به طبابت اختصاص داده‌ام و تا آخرین لحظهٔ عمر با آن خواهم ماند. اما با ادبیات دیر یا زود باید وداع کنم. از طرف دیگر، در طبابت به‌عنوان یک علم جدی، و در «بازی ادبیات»، نام‌های جداگانه‌ای باید باشد...