سکوت؛ وقتی مرا از من میربایند
سوژهی مستقل در برابر ابژهی مقلد
در چندقطبیِ سیاستِ این روزهای ما، دو قطب ابژهوار به چشم میخورند که میتوان رویکردشان را سنتی، مرید و مرادی، مقلدانه و مطیع خواند. این دو گرچه در ظاهر مخالفانی تمامعیارند، در واقع از سلسلهای صفات یکسان برخوردارند. هر یک دیگری را به صفاتی چون خائن و دستکم نادان مینوازد؛ و چهبسا در این نسبتدادنها نیز چندان بیراه نگویند و حق با هر دو باشد! در چنین اوضاعی، گاه فرد ژرفاندیش به سکوت پناه میآورد؛ حال آنکه درست در همین هنگامه، آنچه جامعه بدان نیازمند است، صدای سوژههای مستقل است، نه هیاهوی تودههای مقلد.
پیش از توضیح، با هزار تاکید باید گفت که سکوت فعال نه انفعال است و نه ارعاب. گاه باید سکوتی فعال و آگاهانه را بر سخنی ترجیح داد که در معرض مصادره یا تحریف است، البته با شروطی خاص و نه برای مدتی طولانی. در خوانشی استعاری از نیچه، سکوت را نه گسستی از فلسفهی او، بلکه امتداد آن دانستهاند. گویی آنچه فیلسوف نمیگوید به اندازهی آنچه بر زبان میآورد، معنا دارد. موسیقی هم تنها از صدا ساخته نمیشود، سکوتهای بجا و نسبت سنجیدهی آنها با نتهاست که به یک قطعه، هارمونی و زیبایی میبخشد. اندیشمند نیز چنین است؛ گاه سکوتش به اندازهی صدایش اهمیت دارد. لوئیس سیمپسون در شعر «پیانوی خاموش»، حکایتی نقل می‌کند از زندانیای در اردوگاه که کلاویههای پیانویی را بر تکهای چوب حک کرده بود و بیآنکه صدایی برخیزد، پیانو مینواخت. گویی حتی در زندان سکوت نیز میتوان نواخت؛ بیآنکه استقلال درونی را به زندانبان واگذار کرد.
حال در این هندسه چندقطبی، گویی خطی نامرئی و نانوشته ترسیم شده؛ اگر از این حد و مرز کمی دور بایستید، طردتان می‌کنند و اگر اندکی نزدیک شوید، بیدرنگ مصادرهتان می‌کنند. حال آنکه شما با هر نیروی ابژهشده مخالفید.
ابژه، در این معنا، نه موضوع شناخت، بلکه انسانیست که خودگردانی خویش را در ساحتهای وجودیاش از کف داده: در باور، خواست، احساس، گفتار و کردار. دیگری به جای او میاندیشد، برای او میخواهد، احساسش را جهت میدهد و کردار او را سامان میبخشد. بدینسان عاملیت (Agency) او را محدود می‌کند و در شکلگیری سوژهاش مداخله میورزد. همانکه میشل فوکو از منظر قدرت ذیل مفهوم سوژهسازی(Subjectivation) بررسی میکرد.
در قاموس اینان، استقلال مختصات روشنی ندارد و شاید آشکارترین نشانی این گروهها، یکدستی و همسانی نظراتشان باشد. کافیست با کلیات گرایششان آشنا شوید تا جزئیات مواضعشان نیز بر شما آشکار گردد. اگر مدافع الف باشند، همهچیز از پیش معلوم است؛ حتی اینکه چه کسانی را خودفروخته میخوانند و بر کدام اشخاص تازیانه خیانت فرود میآورند.
از نگاه من جامعهی ما را در این روزگار میتوان به سه موقعیت تقسیم کرد: ابژههایی در پوزیسیون/اپوزیسیون و سوم: سوژههای مستقل در آنها.
ابژههای مقلد، درگیر دگرآیینی(Heteronomy) بوده و به تعبیر کانت در صغارت خویش جامعه را نیز به سوی فاجعه سوق میدهند.
گاه دگرآیینی نه در اطاعت آشکار، بلکه در سپردن داوری خویش به مرجعی بیرونی رخ مینماید؛ و گاه، چنانکه اریش فروم در گریز از آزادی نشان میدهد، همنوایی خودکار(Automaton Conformity) چنان پیش میرود که فرد صدای جمع را صدای خویش میپندارد. در هر دو صورت، فرجام یکیست: استقلال رأی و اندیشهی نقاد به محاق میرود و جامعه به مردابی از تعصبات بدل میشود.
سوژهی مستقل، نه مقلوب قدرت است و نه مقلد مخالفت، نه مرید فرمان و نه اسیر شعار. او هیچ مرجع و محبوبی را از پرسش و سنجش معاف نمیدارد. این همان خودآیینی(Autonomy) است؛ توانایی داوری و تعیین قاعده برای خویشتن.
بدیهیست که این استقلال به معنای مخالفت کورکورانه با دیگران نیست. به تعبیر دیگر، خودتعیینگری (Self-determination) نه انکار بهرهگیری از آراء دیگری، بل به این معناست که تأثیرپذیری را با اطاعت اشتباه نگیریم؛ که شنیدن، الزاماً به معنای گردننهادن نیست و آموختن، هرگز مستلزم تسلیم شدن نیست.
قدرت تنها در تاج و تخت و نهاد حکومت خانه ندارد؛ گاه در ذهن ما مأوا میگزیند، بر خواست ما حکم میراند و از زبان ما سخن میگوید.
رهایی از قیمومت، چنانکه کورنلیوس کاستوریادیس یادآور میشود، تنها فضیلتی فردی نیست. جامعه نیز باید توان پرسش از نهادها و هنجارهای خویش را داشته و در بازساختن آنها مشارکت جوید. چهبسا یک گروه و یک جمع نیز خود به ابژهای دگرآیین، پیرو و گرفتار صغارت بدل شود.
در نهایت، این رشته بحث را سر دراز است...
کوتاه میتوان گفت: باید در جستجوی مانیفست سوژهی مستقل بود. مانیفستی که دعوت به اردوگاهی تازه نیست، بلکه فراخوانیست به پایانِ اردوگاهزدگی.
✍ آرین رسولی
آرین رسولی
@arian_xboy · ۱٫۳ هزار مشترک
آموزشایجادشده در 2017
کانال یادداشت‌های آرین رسولی پژوهشگر کیهان شناسی و فلسفه انتقاد-پیشنهاد @arian_x_70 اینستاگرام👇 https://instagram.com/arianrasouliii/ سایت👇 www.52Hertzz.com
اطلاعات
نام‌کاربری@arian_xboy
تاریخ ایجاد۸ آبان ۱۳۹۶
لینکt.me/arian_xboy
تاریخچهٔ کانال
کانال در ۸ آبان ۱۳۹۶ ساخته شدبر پایهٔ داده‌های Telegram
از ۲۵ مهر ۱۴۰۵ آن را رصد می‌کنیم
در تمام این مدت کانال نه نامش را عوض کرده، نه @نام کاربری‌اش و نه تصویرش را.
فقط آنچه را خودمان دیده‌ایم نشان می‌دهیم.
⌘K
جدیدترین ابتدا
اشتراک‌گذاری کانال «آرین رسولی»
لینک کوتاه کانال را مستقیم در اپ Telegram باز می‌کند — نه در تب مرورگر.
tg.me/go/arian_xboyاین کانال شماست؟ اضافه کنید @tgme به‌عنوان ادمین — و ببینید چند نفر روی لینک‌های شما کلیک می‌کنند. مشاهده آمار ←
