Answer :
પરિચય
ઈ.સ.પૂર્વે છઠ્ઠી સદી ભારતીય ઇતિહાસમાં ‘બીજા શહેરીકરણ’ અને રાજકીય પુનર્ગઠનનો યુગ હતી. બૌદ્ધ અને જૈન સાહિત્યમાં ઉલ્લેખિત 16 મહાજનપદો આ પરિવર્તનના મુખ્ય રાજકીય પ્રતિનિધિ હતા. તેમણે નાના જનસમુદાય આધારિત પ્રદેશોમાંથી વધુ સંગઠિત અને પ્રાદેશિક રાજ્યો તરફનો માર્ગ મોકળો કર્યો.
1. મહાજનપદોના ઉદયનાં મુખ્ય કારણો
(ક) લોખંડનો વ્યાપક ઉપયોગ:
પૂર્વી ગંગા મેદાનના જંગલો સાફ કરવામાં અને કૃષિ વિસ્તાર વધારવામાં લોખંડનાં ઓજારો મહત્વપૂર્ણ બન્યા. પરિણામે કૃષિ ઉત્પાદન અને વધારાની ઉપજમાં વધારો થયો.
(ખ) કૃષિ અને વસ્તી વૃદ્ધિ:
સ્થાયી કૃષિ વસાહતોના વિસ્તરણથી રાજ્યોને નિયમિત કરવેરો અને સૈન્ય માટે માનવબળ મળ્યું.
(ગ) વેપાર અને નગરોનો વિકાસ:
‘બીજા શહેરીકરણ’થી રાજગૃહ, વારાણસી, શ્રાવસ્તી, ચંપા અને વૈશાલી જેવા નગરો વિકસ્યાં. વેપાર માર્ગો અને પંચમાર્ક સિક્કાઓએ આર્થિક પ્રવૃત્તિઓને વેગ આપ્યો.
(ઘ) રાજકીય કેન્દ્રીકરણ:
નાના જનપદોના વિજય, વિલીનીકરણ અને સંઘર્ષ દ્વારા મોટા મહાજનપદો ઊભા થયા.
2. 16 મહાજનપદોની રાજકીય વિવિધતા
બૌદ્ધ ગ્રંથ અંગુત્તર નિકાયમાં 16 મહાજનપદોનો ઉલ્લેખ મળે છે: અંગ, મગધ, કાશી, કોશલ, વજ્જિ, મલ્લ, ચેદિ, વત્સ, કુરુ, પાંચાલ, મત્સ્ય, શૂરસેન, અસ્મક, અવંતિ, ગાંધાર અને કમ્બોજ.
આ રાજકીય વ્યવસ્થામાં બે મુખ્ય પ્રકાર જોવા મળ્યા:
રાજાશાહી: મગધ, કોશલ, વત્સ અને અવંતિ વગેરે.
ગણ-સંઘ: વજ્જિ અને મલ્લ જેવા રાજ્યોમાં સામૂહિક અથવા ગણતંત્રાત્મક શાસનનાં તત્ત્વો જોવા મળે છે.
આથી છઠ્ઠી સદી ઈ.સ.પૂર્વેનું ભારત એકરૂપ રાજકીય માળખું નહીં પરંતુ વિવિધ શાસન-પ્રયોગોનું ક્ષેત્ર હતું.
3. મગધના ઉદયનાં કારણો
મગધનું પ્રભુત્વ માત્ર સૈન્ય શક્તિનું પરિણામ નહોતું.
ભૌગોલિક લાભ: ગંગા અને તેની ઉપનદીઓથી સંચાર તથા વેપાર સરળ બન્યો.
લોખંડના ભંડારો: દક્ષિણ બિહારના લોખંડના સ્ત્રોતોનો લાભ મળ્યો.
હાથીઓની ઉપલબ્ધતા: યુદ્ધમાં હાથીદળે સૈન્ય શક્તિ વધારી.
કુશળ શાસકો: બિંબિસાર, અજાતશત્રુ અને પછીના શાસકોએ વિસ્તરણવાદી નીતિ અપનાવી.
સામરિક રાજધાનીઓ: રાજગૃહ અને બાદમાં પાટલિપુત્રનું સ્થાન વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત અનુકૂળ હતું.
આર્થિક આધાર: સમૃદ્ધ કૃષિ પ્રદેશ અને વેપાર માર્ગો પરથી પ્રાપ્ત આવકથી વિશાળ સૈન્ય જાળવી શકાયું.
નિષ્કર્ષ
16 મહાજનપદોનો યુગ ભારતમાં પ્રારંભિક રાજ્ય-નિર્માણનો નિર્ણાયક તબક્કો હતો. આ સમયગાળામાં કૃષિ, લોખંડ, નગરો, વેપાર અને રાજકીય કેન્દ્રીકરણના પરસ્પર સંયોજનથી મોટા રાજ્યોનું નિર્માણ થયું. અંતે મગધે આ પ્રક્રિયાને એકીકૃત કરીને નંદ અને ત્યારબાદ મૌર્ય સામ્રાજ્ય માટે રાજકીય પાયો તૈયાર કર્યો. તેથી મહાજનપદ યુગને ભારતીય ઉપખંડમાં પ્રાદેશિક રાજ્યોમાંથી સામ્રાજ્યવાદી રાજ્યવ્યવસ્થા તરફના પરિવર્તનના સેતુ તરીકે જોઈ શકાય.
