جامعه‌شناسی زن روز

چرا در پرونده‌های آزار جنسی، زن متهم می‌شود؟ ؛ از «چرا آنجا رفتی؟» تا «چرا دیر شکایت کردی؟»
دکتر سیمین کاظمی


گفتمان مسلط درباره روابط جنسی و خشونت، گفتمانی است که درون نظم مردسالارانه تولید شده است؛ گفتمانی که در آن حق روایتگری با مردان است و تعریف حقیقت و اعتبار روایت‌ها بر اساس حقوق و خواست مردان ساخته شده است.

در این گفتمان، سازوکارهای سکوت برای تداوم قدرت و خشونت مردان با ظرافت و مهارت تعبیه شده است و در فهم متعارف و هنجارهای اجتماعی رسوب کرده است.

در مقابله با این گفتمان مسلط، حالا گفتمانی بدیل که باید آن را گفتمان مقاومت زنان نامید، اعلام وجود کرده که سکوت و انفعال را نمی‌پذیرد و خواستار اصلاح روابط قدرتی است که با خشونت به زنان صدمه می‌زند، بی‌عقوبت می‌ماند و رنج زنان را نادیده می‌گیرد و ضرورت محافظت از آنها را درک نمی‌کند. با وجود آن گفتمان مسلط، مشخص است که صحبت کردن درباره آزار و خشونت جنسی آسان نیست و مقاومت در برابر آن بی‌پیامد نخواهد بود.

سلسله‌مراتب قدرت برای بخشی از جامعه که قرن‌ها با نابرابری بالیده و پرورش یافته، امری عادی و بدیهی و حتی ضروری است. در چنین جامعه‌ای، به جای برهم زدن نظمی که نابرابری می‌آفریند، بخشی از جامعه که حسرت جایگاه ممتاز (ثروت، قدرت، شهرت) را دارند، به ستایشگران آن جایگاه تبدیل می‌شوند و از آن دفاع می‌کنند.

سلبریتی تجسم آرزوهای برآورده‌نشده آنهاست و خود را در جایگاه او تصور می‌کنند. به این ترتیب، دیگرانی را که پایین‌تر از آن جایگاه ممتاز قرار دارند، تحقیر و محکوم می‌کنند. به قدرت تقدس می‌دهند و آن جایگاه دور و دست‌نیافتنی را بالاتر و بری از هر خطا و اشتباه و فارغ از مسئولیت‌پذیری می‌دانند.

به این ترتیب، از نگاه آنها مگر ممکن است منِ ظهوریافته در شمایل پژمان جمشیدیِ ثروتمند و مشهور، که در تصور آنها زنان و دختران برایش سر و دست می‌شکنند، به دختری ناشناس تجاوز کند؟ از این منظر، هر روایتی که بر آزار و خشونت گواهی بدهد یا دروغ است یا توطئه‌ای برای دست‌یابی به شهرت و منفعت.

از طرف دیگر، در یک جامعه مردسالار مثل ایران، کنترل بدن و روابط زنان امری پذیرفته‌شده و بدیهی به شمار می‌آید. انتظار می‌رود این کنترل توسط خود زنان درونی شود؛ یعنی زنان پلیس خود باشند و روابط، ظاهر، زمان و مکان حضور خود را بر اساس انتظارات و هنجارهای جنسیتی تنظیم کنند.

اجازه دادن به روایت‌های محذوف و ایستادن در برابر جریان اصلی منکوب‌کننده زنان، تشکیل محکمه نیست؛ تلاش برای برقراری توازن در میدان نابرابر روایت است.

دعوت از شخص آسیب‌دیده و انتشار روایت او را باید بخشی از گفتمان مقاومت در برابر آن گفتمان مسلط بدانیم که صدای قربانیان خشونت جنسی را خاموش و آنها را بی‌اعتبار می‌کند.

در تمام یک سال گذشته، رسانه‌ها در انحصار و تصرف یک روایت، یعنی روایت طرفداران و حامیان بازیگر متهم به تجاوز بوده که هدف سرکوب و بی‌اعتبارسازی قربانی را دنبال کرده‌اند. در تمام این مدت، روایت شخص آسیب‌دیده غایب بود. حتی سایت روزنامه هم‌میهن که مصاحبه‌ای با او را منتشر کرد، مسدود شد.

صدایی و تصویری از شاکی پرونده نبود و فضا به تمامی گشوده بود برای انواع قضاوت‌های غیرمنصفانه و اهریمن‌سازی از شخص آسیب‌دیده.

اجازه دادن به روایت‌های محذوف و ایستادن در برابر جریان اصلی منکوب‌کننده زنان، تشکیل محکمه نیست؛ تلاش برای برقراری توازن در میدان نابرابر روایت است، بازاندیشی در فرهنگ و اتمسفر اجتماعی است که آسیب‌زا و غیرمنصفانه است.

این که شخص آسیب‌دیده پرونده تجاوز جنسی بیاید و با شجاعت و از خودگذشتگی جلوی دوربین بنشیند و از تجربه‌اش بگوید، در ایران امری بی‌سابقه بوده است. این کنش را باید یک راهگشایی مترقی در مسیر مقابله با خشونت جنسی دانست که از طریق رسانه میسر شده است.

کسانی که این میزگرد را محاکمه رسانه‌ای می‌خوانند، نگران شکسته شدن انحصار روایتگری هستند.

شنیدن روایت قربانی و باور کردن آن به معنای رای دادن به مجرم بودن متهم نیست، بلکه به این وسیله فضایی را برای شکستن سکوت قربانیان و پاسخگو کردن صاحبان قدرت فراهم می‌کنیم.

شما به هیچ وجه در خشونتی که تجربه کرده‌اید مقصر نیستید. مسئولیت خشونت متوجه شخص خشونتگر و فراتر از آن بر عهده ساختاری است که در برابر خشونت سکوت کرده است. هیچ‌کس حق ندارد خشونتی که بر شما اعمال شده را با ظاهر شما، رفتار شما، موقعیت‌تان و تصمیم‌تان توجیه کند. شما حق دارید روایت‌تان را بازگو کنید و کمک بگیرید و انتظار حمایت داشته باشید.

حق دارید در شرایط امن و عادلانه، خشونت را گزارش دهید و شکایت‌تان را پیگیری کنید. حمایت قانونی از زنان در برابر خشونت اندک است، اما ناامید نباشید؛ چرا که می‌توانید از همین امکانات محدود برای احقاق حق استفاده کنید. حمایت اجتماعی از خشونت‌دیدگان ناچیز است، اما همچنان کسانی هستند که از شما حمایت می‌کنند و در کنارتان می‌ایستند.

#تجاوز
#آزار_جنسی

ادامه مطلب


@Zane_Ruz_Channel

درباره‌ی مرزهای رضایت و مسئولیت
پرستو فرخی

۱. حضور زن، سکوت او یا همراهی اولیه‌اش را نمی‌توان به‌طور خودکار به‌معنای رضایت تفسیر کرد.

۲. رضایت باید صراحتا، روشن و بدون فشار یا تهدید بیان شود و در شرایطی عاری از اجبار، فریب و نابرابری قدرت شکل بگیرد.

۳. رضایت باید خاص و مشخص باشد؛ رضایت به یک چیز، به‌معنای رضایت به چیز دیگر نیست.

۴. رضایت تنها زمانی معتبر است که آگاهانه و داوطلبانه باشد؛ از این رو، هرگونه توافقی که در وضعیت مستی، بیهوشی یا عدم هشیاری حاصل شود، اساساً رضایت محسوب نمی‌شود.

۵. رضایت باید در هر لحظه قابل پس‌گرفتن باشد.

۶. رضایت باید در تمام مراحل رابطه محترم شمرده شود و هرگز نباید به‌منزله‌ی مجوزی کلی برای ادامه‌ی هر نوع رفتار تلقی گردد.

۷. رفتن به خانه‌ی یک مرد، به معنای رضایت به رابطه‌ی جنسی یا هر رفتار دیگری نیست.

۸. رضایت به یک دیدار یا رابطه، به معنای رضایت به همه‌ی رفتارهای بعدی نیست.

۹. حتی اگر زنی با میل وارد خانه‌ی مردی شود، این فقط یکی از اجزای معادله‌ی رضایت است.

۱۰. بخش‌های دیگر این معادله به کیفیت رفتار، تصریح کلامی، احترام به مرزهای فردی و به‌رسمیت‌شناختن بی‌قیدوشرط حق خروج و انصراف بستگی دارد.

۱۱. زن ممکن است در ابتدا مایل باشد، اما بعد نظرش تغییر کند و نخواهد رابطه یا موقعیتی ادامه پیدا کند.

۱۲. هیچ‌کس حق ندارد از حضور یا اعتماد زن نتیجه بگیرد که هر رفتاری با او مجاز است.

۱۳. مسئولیت خشونت یا نقض مرزها بر عهده‌ی فردی است که آن خشونت یا نقض را مرتکب شده است، نه فردی که در آن موقعیت حضور داشته است.

۱۴. زمان، مکان، لباس یا شیوه‌ی رفت‌وآمد زن نمی‌تواند مسئولیت رفتار آزارگرانه‌ی مرد را توجیه کند.

۱۵. توصیه‌های احتیاط‌محور با تمرکز بر رفتار زن، مسئولیت مرد را از مرکز توجه خارج و قربانی را به متهم تبدیل می‌کند.

۱۶. اعتراض زن به یک رفتار آزارگرانه، حتی اگر پیش‌تر به دیدار یا رابطه‌ای رضایت داده باشد، حق اوست.

۱۷. تجربه‌ی خشونت همیشه بلافاصله روشن و قابل‌نام‌گذاری نیست و ممکن است فرد بعداً بتواند آن را روایت کند.

۱۸. ترس، شوک، انجماد روانی یا وابستگی می‌تواند مانع واکنش فوری زن شود، بی‌آن‌که این سکوت به معنای رضایت باشد.

۱۹. تجاوز در بستر نابرابری‌های قدرت شکل می‌گیرد و نمی‌توان آن را بدون توجه به موقعیت شغلی، اقتصادی، اجتماعی و عاطفی، «رابطه‌ای برابر» فرض کرد.

۲۰. القای شرم جنسی ابزاری سیستماتیک جهت بی‌اعتبارکردن روایت زن، سلب آزادی و عاملیت اوست.

۲۱. زنی که درباره‌ی تجربه‌اش سخن می‌گوید، در پی نمایش یا جلب توجه نیست؛ او در حال بازپس‌گیری صدا و مطالبه‌ی پاسخ‌گویی است.

۲۲. سرزنش قربانی مسئولیت خشونت را به قربانی منتقل می‌کند.

۲۳. هشدارهای محافظه‌کارانه معمولاً با طبیعی و اجتناب‌ناپذیر جلوه‌دادن خشونت مردانه، مسئولیت و پاسخ‌گویی مردان در قبال رفتارشان را به حاشیه می‌رانند.

۲۴. خصوصی‌بودن یک موقعیت، آن را از مسئله‌ی قدرت و خشونت جدا نمی‌کند؛ خانه، خلوت و روابط خصوصی نیز می‌توانند عرصه‌ی خشونت و قدرت‌نمایی باشند.

۲۵. زن نباید برای حفظ آبرو و اعتبار خود از حق اعتراض، سخن‌گفتن و دادخواهی محروم شود.

۲۶. هیچ مردی نمی‌تواند حضور زن را به معنای تسلیم زن و امتیاز یا حقی مسلم برای خود تفسیر کند.

۲۷. بدن و حضور زن را نمی‌توان به دلخواه مرد تفسیر کرد.

۲۸. تفسیر حضور زن به‌عنوان رضایت، به‌معنای حذف عاملیت و اراده‌ی اوست.

۲۹. قربانی‌نکوهی با تمرکز بر زندگی و انتخاب‌های زن، توجه را از رفتار آزارگر منحرف می‌کند.

۳۰. رضایت امری مستمر است؛ احترام به رضایت یعنی در هر مرحله به خواسته‌ها، مرزها و امکان تغییر نظر زن توجه شود؛ رضایت اولیه مجوزی دائمی برای عبور از مرزهای بعدی نیست.

#تجاوز
#رضایت
#آزار_جنسی

@Zane_Ruz_Channel

چگونه زنان بیش‌ترین هزینه‌ی بحران اقتصادی و‌ جنگ‌ را می‌دهند؟
الهه امانی


جنگ با تخریب زیرساخت‌ها، جابه‌جایی گسترده‌ی جمعیت، فروپاشی فعالیت‌های اقتصادی، اختلال در نظام‌های آموزشی و بهداشتی و گسست شبکه‌های اجتماعی، بازار کار را به‌طور بنیادین دگرگون می‌کند. هرچند پیامدهای جنگ تمامی اقشار جامعه را تحت تاثیر قرار می‌دهد، اما آثار اقتصادی آن برای زنان ابعاد عمیق‌تر و ماندگارتری دارد؛ زیرا زنان نه‌تنها در هر دو بخش رسمی و غیررسمی بازار کار با کاهش فرصت‌های شغلی، درآمد و امنیت اقتصادی مواجه می‌شوند، بلکه هم‌زمان بار سنگین‌تری از مسئولیت‌های مراقبتی و بازتولید اجتماعی را بر دوش می‌کشند؛ مسئولیت‌هایی که برای بقای خانواده و استمرار حیات جامعه در دوران جنگ و پس از آن حیاتی هستند.

این زنان با چالش‌هایی هم‌چون فقر، خشونت مبتنی بر جنسیت، آوارگی، تبعیض، اختلال در آموزش و دسترسی محدود به فرصت‌های شغلی و منابع درآمدی روبه‌رو هستند.

علاوه بر بیکاری، کاهش دستمزدها، تاخیر در پرداخت حقوق، افزایش قراردادهای موقت و ناامنی شغلی، وضعیت اقتصادی زنان را بیش از پیش شکننده می‌کند. بخش‌هایی مانند آموزش، بهداشت، خدمات اجتماعی، خرده‌فروشی، گردشگری و خدمات عمومی که زنان سهم بالایی از نیروی کار آن را تشکیل می‌دهند، معمولاً از نخستین بخش‌هایی هستند که در اثر جنگ دچار رکود یا تعطیلی می‌شوند. تخریب زیرساخت‌های حمل‌ونقل، ناامن شدن مسیرهای رفت‌وآمد، قطع برق و ارتباطات و افزایش خطرات امنیتی نیز حضور زنان در محیط‌های کاری را دشوارتر می‌کند. در کنار این عوامل، مهاجرت اجباری نیروهای متخصص زن، از جمله پزشکان، پرستاران، استادان دانشگاه، پژوهشگران و کارآفرینان، پدیده‌ی «فرار مغزها» را تشدید کرده و ظرفیت علمی، حرفه‌ای و مدیریتی کشورها را برای سال‌ها تضعیف می‌کند.

سازمان بین‌المللی کار (ILO) در گزارش سال ۲۰۲۳ تاکید می‌کند که «بحران‌ها نابرابری‌های جنسیتی موجود در بازار کار را تشدید کرده و زنان را بیش از پیش به سوی اشتغال‌های ناامن سوق می‌دهند». بانک جهانی برآورد می‌کند که درگیری‌های نظامی می‌توانند در بلندمدت بیش از ۲۰ درصد از تولید ناخالص داخلی کشورها را کاهش دهند و روند بازگشت زنان به بازار کار معمولاً بسیار کندتر از مردان است.

نهاد زنان سازمان ملل متحد (UN Women) در این زمینه تاکید می‌کند:

«معیشت زنان معمولاً نخستین بخشی است که در بحران‌ها آسیب می‌بیند و آخرین بخشی است که بهبود می‌یابد».

در کنار از دست رفتن فرصت‌های شغلی، یکی از مهم‌ترین اما کم‌تر دیده‌شده‌ترین پیامدهای جنگ، افزایش چشمگیر کارهای مراقبتی بدون مزد است؛ بخشی از اقتصاد که اغلب در آمارهای رسمی و سیاست‌گذاری‌های اقتصادی نادیده گرفته می‌شود. با گسترش جنگ، زنان مسئولیت مراقبت از مجروحان، سالمندان، افراد دارای معلولیت، کودکان آسیب‌دیده و افراد مبتلا به آسیب‌های روانی ناشی از جنگ را بر عهده می‌گیرند. آنان هم‌زمان وظیفه‌ی تامین آب، غذا، دارو، سوخت، مدیریت خانواده در شرایط کمبود منابع، حفظ سلامت اعضای خانواده و حتی مشارکت در بازسازی خانه‌ها و جوامع آسیب‌دیده را نیز بر دوش دارند. بر اساس گزارش نهاد زنان سازمان ملل، زنان و دختران بیش از سه-‌چهارم کار مراقبتی بدون مزد جهان را انجام می‌دهند و جنگ، این بارِ مراقبتی را به شکل چشمگیری افزایش می‌دهد.

نانسی فولبر (Nancy Folbre)، با اشاره به اهمیت این فعالیت‌ها می‌گوید: «کار مراقبتی، قلب نامرئی هر اقتصاد است». با وجود این، ارزش اقتصادی این فعالیت‌ها در برنامه‌های بازسازی پس از جنگ، بودجه‌های ملی و سیاست‌های توسعه‌ای به‌ندرت محاسبه یا جبران می‌شود؛ در حالی که بدون این کار نامرئی، بقای خانواده و استمرار جامعه در دوران بحران امکان‌پذیر نیست.

زنان در مقایسه با مردان پس از جنگ نیز به دلیل ساختارهای استوار پدر-مرد سالاری، دسترسی کم‌تری به اعتبارات مالی، مالکیت زمین و دارایی، منابع تولیدی و فرصت‌های سرمایه‌گذاری دارند و همین نابرابری‌های ساختاری روند بازیابی اقتصادی آنان را دشوارتر و طولانی‌تر می‌کند.


#زنان_جنگ

ادامه مطلب


@Zane_Ruz_Channel

لایه‌های عریان قدرت؛ مردسالاری چگونه خود را به نمایش می‌گذارد؟

منصور محمدی


در داستان مشهور لباس جدید پادشاه، هانس کریستین آندرسن، نویسندهٔ نامدار دانمارکی، پادشاهی شیفتهٔ شکوه و نمایش را روایت می‌کند که فریب دو پارچه‌فروش را می‌خورد؛ شیادانی که ادعا می‌کنند لباسی می‌بافند که تنها افراد دانا و شایسته قادر به دیدن آن هستند. پادشاه، وزیران و درباریان، با آنکه هیچ لباسی نمی‌بینند، از ترس آنکه نالایق یا نادان تلقی شوند، همگی وجود آن را تأیید می‌کنند. نمایش تا آنجا پیش می‌رود که پادشاه برهنه در برابر مردم رژه می‌رود، تا اینکه کودکی سکوت را می‌شکند و حقیقت را بر زبان می‌آورد: پادشاه هیچ لباسی بر تن ندارد.

این داستان معمولاً به‌عنوان نقدی بر خودفریبی، چاپلوسی یا اقتدار سیاسی خوانده شده است.

لباس جدید پادشاه را می‌توان تمثیلی از نظم مردسالار نیز دانست؛ نظمی که بیش از آنکه بر اجبار مستقیم استوار باشد، از رهگذر تولید هنجار، شرم و مشارکت جمعی بازتولید می‌شود.

از این منظر، داستان آندرسن تنها دربارهٔ فریب یک پادشاه نیست، بلکه دربارهٔ سازوکار اجتماعیِ قدرت است؛ سازوکاری که در آن اقتدار تنها اعمال نمی‌شود، بلکه اجرا، بازشناخته و مشروعیت‌بخشی می‌شود.

مردسالاری زمانی به قدرتی پایدار تبدیل می‌شود که دیگر صرفاً ایدئولوژی گروهی خاص نباشد، بلکه به آنچه آنتونیو گرامشی «عقل سلیم» می‌نامد، بدل شود؛ مجموعه‌ای از باورها و هنجارهایی که آن‌چنان طبیعی و بدیهی جلوه می‌کنند که دیگر کمتر کسی آن‌ها را به پرسش می‌گیرد. در داستان آندرسن نیز مردم، با وجود آنکه هیچ‌یک لباس را نمی‌بینند، در ستایش آن با یکدیگر هم‌صدا می‌شوند. آنان نه با زور، بلکه از خلال درونی شدن معیارهایی که پیش‌تر ساخته شده‌اند، در تداوم این نمایش سهیم می‌شوند. در این مرحله، فریب دیگر صرفاً یک دروغ نیست، بلکه به واقعیتی اجتماعی تبدیل شده است.

تحلیل گرامشی از هژمونی، این لحظه را به‌خوبی توضیح می‌دهد. نظم مسلط، بیش از آنکه از راه اجبار دوام یابد، از رهگذر پذیرش و بازشناسی اجتماعی بازتولید می‌شود.

اقتدار پادشاه نیز نه بر وجود واقعی لباس، بلکه بر همین پذیرش جمعی استوار است.

تا زمانی که مردم در این نمایش مشارکت می‌کنند، برهنگی پادشاه دیده نمی‌شود؛ زیرا آنچه دیده می‌شود، نه واقعیت، بلکه نظمی است که خود را به جای واقعیت نشانده است. به بیان دیگر، قدرت زمانی به بیشترین استحکام خود می‌رسد که دیگر نیازی به اثبات نداشته باشد و به بداهت تبدیل شود.

داستان نشان می‌دهد که همین نظم، با وجود ظاهر استوارش، همواره شکننده است. قدرتی که مشروعیت خود را از اجرای مداوم یک نمایش و از سکوت جمعی وام می‌گیرد، ناگزیر در معرض گسست نیز قرار دارد؛ کافی است کسی قواعد بازی را نپذیرد و آنچه را همگان بدیهی می‌پندارند، دوباره نام‌گذاری کند. لحظه‌ای که کودک می‌گوید «پادشاه برهنه است»، صرفاً افشای یک دروغ نیست؛ لحظه‌ای است که بداهتِ نظم موجود فرو می‌ریزد و آنچه طبیعی، اجتناب‌ناپذیر و تغییرناپذیر می‌نمود، به‌مثابه امری برساخته و تاریخی آشکار می‌شود.

از این منظر، آنچه کودک عریان می‌کند، فقط پادشاه نیست؛ خودِ سازوکار قدرت است. این خوانش نیز بر همین نکته تأکید می‌کند:

نخستین گام در فروپاشی هر نظم مردسالار، شکستِ قدرت نیست؛ شکستِ بداهت آن است.


#مردسالاری

ادامه مطلب


▫️harasswatch
@Zane_Ruz_Channel

The Matilda Effect

اثر ماتیلدا؛ سوگیری جنسیتی در اعتباردهی علمی
ترجمه پرستو فرخی

آیا می‌دانستید وقتی زنی کشفی علمی انجام می‌دهد و اعتبار آن به نام یک مرد ثبت می‌شود، برای این پدیده نامی مشخص وجود دارد؟

این وضعیت «اثر ماتیلدا» (The Matilda Effect) نامیده می‌شود.

اثر ماتیلدا به نوعی سوگیری ساختاری و تکرارشونده در نظام علمی اشاره دارد: مشارکت‌ها و کشفیات زنان با احتمال بیشتری نادیده گرفته می‌شوند، کم‌اهمیت تلقی می‌گردند یا به همکاران مرد نسبت داده می‌شوند.

منظور این نیست که هر موفقیت علمی مردان لزوماً به معنای نادیده گرفتن کار یک زن و ربودن دستاورد او است، بلکه کارکرد این پدیده اغلب در سازوکارهای نامرئی‌تری نهفته است: چه کسی مرجع معرفتی شناخته می‌شود؟ چه کسی ارتقای شغلی می‌یابد؟ کلام چه کسی مستحق شنیده شدن شناخته می‌شود؟ چه کسی جایزه می‌گیرد و در نهایت نام چه کسی در حافظه‌ی تاریخی علم ثبت می‌گردد؟

این اصطلاح به نام زنی ثبت شده که مدت‌ها پیش از آن‌که مؤسسات علمی برای این مشکل واژه‌ای برگزینند، به آن پی برده و آگاهانه آن را نقد کرده بود.

ماتیلدا جاسلین گیج (Matilda Joslyn Gage)، فعال آمریکایی در جنبش حق رأی زنان، لغو برده‌داری و نویسنده، در سال ۱۸۷۰ مقاله‌ای با عنوان «زن به‌مثابه مخترع» (Woman as Inventor) منتشر کرد. در این مقاله، او باور فراگیر ناتوانی زنان در اختراع و نوآوری را به چالش کشید.

گِیج استدلال می‌کرد که زنان در حقیقت دست به اختراع می‌زنند، اما جامعه در شناسایی و به‌رسمیت‌شناختن عملکرد آنان کارآمد عمل نمی‌کند.

مسئله‌ی دیگر، محدودیت‌های ساختاری بوده است که زنان در بخش بزرگی از تاریخ علم با آن‌ها روبه‌رو بوده‌اند: دسترسی محدود به آموزش، جایگاه‌های دانشگاهی، انجمن‌های علمی، آزمایشگاه‌ها، مالکیت فکری و ثبت اختراع.

برخی از این زنان در کنار شوهران یا همکاران مرد خود فعالیت می‌کردند و برخی دیگر، علی‌رغم انجام پژوهش‌های مهم، در موقعیت‌های فرودست یا رده‌پایین‌تر باقی می‌ماندند. در نتیجه هنگامی که کشفیات به مقاله، جایگاه شغلی، جایزه و روایت تاریخی تبدیل می‌شدند، فردی که از اقتدار نهادی برخوردار بود— که اغلب یک مرد بود—به‌عنوان صاحب دستاورد شناخته می‌شد.

بیش از ۱۲۰ سال پس از انتشار مقاله‌ی «زن به‌مثابه مخترع»، مورخ علمی مارگارت دبلیو. روسیتر (Margaret W. Rossiter) در سال ۱۹۹۳ همان الگوی ساختاری را شناسایی و آن را «اثر ماتیلدا» نامید.

این نام‌گذاری عمدتاً واکنشی به «اثر متیو» (Matthew Effect) بود؛ اصطلاحی در جامعه‌شناسی علم که به فرآیند انباشت نامتوازن اعتبار نزد دانشمندان پرآوازه اشاره دارد.

نکته‌ی مهم در کار روسیتر افزودن لایه‌ی «جنسیت» به این سازوکار سوگیری در اعتباربخشی علمی بود.

نمونه‌های زیر، کارکرد عملی اثر ماتیلدا را در تاریخ علم نشان می‌دهند:

روزالیند فرانکلین (Rosalind Franklin) در آشکار شدن ساختار دی‌ان‌ای (DNA) نقشی حیاتی داشت. پژوهش‌های او در حوزه‌ی پراش پرتو ایکس (X-ray diffraction)، به‌ویژه «عکس ۵۱»، شواهد تعیین‌کننده‌ای برای درک ساختار مارپیچ دوگانه‌ی دی‌ان‌ای فراهم کرد. با این حال، جیمز واتسون، فرانسیس کریک و موریس ویلکینز جایزه‌ی نوبل سال ۱۹۶۲ را دریافت کردند؛ در حالی که فرانکلین چهار سال پیش‌تر درگذشته بود و در میان دریافت‌کنندگان جوایز قرار نگرفت. در حالی که کار تجربی آن زن، موتور محرک ساخت مدل بود، روایت غالب، تنها مردان را به‌عنوان قهرمانان اصلی این کشف در اذهان عمومی تثبیت کرد.

لیزه مایتنر (Lise Meitner) دهه‌ها در کنار اتو هان در حوزه‌ی فیزیک هسته‌ای کار کرد. پس از فرار از آلمان نازی در سال ۱۹۳۸، حتی در تبعید نیز بحث درباره‌ی نتایج آزمایش‌های هان را ادامه داد. هنگامی که هان به نتایجی دست یافت که نمی‌توانست توضیح دهد، مایتنر و خواهرزاده‌اش اتو فریش توضیح فیزیکی این رخداد را ارائه کردند و نام این فرایند را «شکافت هسته‌ای» (nuclear fission) گذاشتند. با این حال، جایزه‌ی نوبل شیمی سال ۱۹۴۴ برای کشف شکافت هسته‌ای تنها به اتو هان رسید و مایتنر هرگز نوبل دریافت نکرد.

نتی استیونز (Nettie Stevens) سهمی کلیدی در پرده‌برداری از راز چگونگی تعیین جنسیت بیولوژیک از طریق کروموزوم‌ها ایفا کرد. در سال ۱۹۰۵، او با مطالعه‌ی کرم‌های آردی نشان داد میان ساختارهایی که امروز کروموزوم‌های X و Y می‌نامیم و تعیین جنسیت، ارتباط مستقیم وجود دارد. اگرچه این کشف به بخشی از زیست‌شناسیِ پایه تبدیل شد، اما نام توماس هانت مورگان در تاریخِ ژنتیک بسیار پررنگ‌تر ماند و سهم استیونز اغلب در سایه قرار گرفت. او در سال ۱۹۱۲، در ۵۰ سالگی درگذشت.

جوسلین بل برنل (Jocelyn Bell Burnell) نخستین تپ‌اخترهای رادیویی (pulsars) را در دوران دانشجویی تکمیلی خود کشف کرد. او در داده‌های یک تلسکوپ رادیویی سیگنالی غیرعادی شناسایی کرد و با دقت نشان داد که این سیگنال از فضا می‌آید؛ کشفی که علم اخترفیزیک را دگرگون ساخت. با این حال، هنگامی که در سال ۱۹۷۴ جایزه‌ی نوبل فیزیک کشف تپ‌اخترها اهدا شد، این جایزه به استاد راهنمای او آنتونی هیویش (Antony Hewish) و ستاره‌شناس مارتین رایل (Martin Ryle) رسید و برنل در فهرست برندگان نبود.

او بعدها به یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌ها در بحث از به‌رسمیت‌شناختن علمی و اثر ماتیلدا تبدیل شد.

اثر ماتیلدا صرفاً مجموعه‌ای از بی‌عدالتی‌های تاریخی نیست. پژوهشگران معاصر همچنان در حال بررسی نابرابری‌های جنسیتی در نویسندگی علمی، ارجاع‌دهی، به‌رسمیت‌شناختن و نسبت‌دادن اعتبار هستند؛ زیرا اعتبار علمی مسیر شغلی را شکل می‌دهد. این اعتبار مشخص می‌کند چه کسی به‌عنوان مرجع دانش، شایسته‌ی استناد شناخته می‌شود، بودجه دریافت می‌کند، ارتقا می‌یابد، برای سخنرانی دعوت می‌شود و در حافظه‌ی جمعی باقی می‌ماند.

نابرابری‌های کوچک در این فرایند می‌توانند در طول یک مسیر حرفه‌ای انباشته شوند و پیامدهای عمیقی بر جای بگذارند.

اثر ماتیلدا، طرح این ادعای کلی نیست که تمامی دستاوردهای ثبت‌شده به نام مردان، متعلق به زنان بوده است؛ بلکه موضوع، چگونگی توزیع نامتوازن اعتبار است؛ بنابراین این پدیده، فرآیندی ساختاری‌ و سیستماتیک را توصیف می‌کند: سهم تاریخی زنان همواره بیش از هر گروه دیگری در معرض حذف، ناچیزانگاری و انتساب به نام دیگران و مصادره اعتباری قرار داشته است.

این فرآیند پاک‌سازی تاریخی، ریشه در سوگیری‌های ساختاری دارد و نه در خطاهای فردی.

آرشیوهای تاریخی که امروزه به آن‌ها استناد می‌شود، نه یک حقیقت مستقل، بلکه برآیند اعمال قدرت در نهادهایی است که مسئولیت مستندسازی تاریخ را بر عهده داشته‌اند: ساختارهایی که تعیین کرده‌اند چه کسی سزاوار اعتبار و چه کسی شایسته‌ی نادیده‌انگاری است.

وقتی نام زنان از این روایت‌ها حذف می‌شود، تاریخ علم به صحنه‌ی نمایش یک‌جانبه‌ی مردان بدل می‌شود. این سوگیری بنیادین، چرخه‌ای معیوب ایجاد می‌کند که در آن روایت تاریخی مردانه، به مثابه‌ی سندی برای اثبات برتری ذاتی آنان به کار گرفته می‌شود؛ چرخه‌ای که در آن غیبت زنان، شاهدی بر عدم صلاحیت آنان تفسیر می‌شود و در نتیجه، غیبت زنان به امری طبیعی تبدیل می‌شود.

اما زنان هرگز غایب نبوده‌اند؛ بلکه به‌طور نظام‌مند از حافظه‌ی تاریخ‌نگاری علم پاک شده‌اند. مأموریت ما امروز، بازگرداندن این کنشگران به متن تاریخ و اصلاح روایت ناقصی است که مدت‌هاست به ما تحمیل شده است.


#زنان_علم
#تاریخ_زنان

▫️herstory-feminism
@Zane_Ruz_Channel