📸 رژیم حقوقی دریای کاسپین؛ چالشهای حقوقی و ژئوپلیتیکی ایران
▪️ گزارش نشست | نشست «رژیم حقوقی دریای کاسپین» با حضور دکتر داریوش صفرنژاد، دکتر احمد کاظمی و دکتر سیدمهدی حسینی تقیآباد، توسط مرکز طراحی حکمرانی نرم سامان در خانه اندیشهورزان برگزار شد. آنچه در ادامه میآید، برداشت محتوایی از مباحث مطرحشده در این نشست است.
۱. پیش از مسئله حقوقی، یک تاریخ وجود دارد
➖ بحث از نام و پیشینه تاریخی این پهنه آبی آغاز شد. نامهایی مانند کاسپین، مازندران و گرگان در دورههای مختلف به کار رفتهاند و در ادامه، درباره پیشینه قوم خزر و نقش آن در تحولات تاریخی منطقه نیز صحبت شد. در این بخش، استفاده از نام «خزر» و جایگاه تاریخی این قوم مورد نقد قرار گرفت.
➖ این پیشینه تاریخی صرفاً مسئلهای درباره نامگذاری نیست؛ بلکه بخشی از زمینهای است که درک جایگاه تاریخی و سیاسی کاسپین و مناقشات پیرامون آن را شکل میدهد.
۲. وقتی مرزی روی کاغذ وجود ندارد، «سهم» از کجا میآید؟
➖ یکی از پرسشهای اساسی بحث این بود که مبنای حقوقی تعیین سهم کشورهای ساحلی کاسپین چیست. با فروپاشی شوروی، تعداد کشورهای ساحلی از دو کشور به پنج کشور افزایش یافت و مسئلهای جدید در برابر کشورهای منطقه قرار گرفت: چگونه باید حقوق این پنج کشور در پهنهای تعیین شود که برای آن تحدید حدود جامعی میان همه طرفها وجود ندارد؟
➖ از این منظر، صحبت از «۲۰ درصد»، «سهم ایران» یا هر درصد دیگری بدون تعیین مبنای حقوقی تقسیم، بهتنهایی پاسخ مسئله نیست. پیش از تعیین سهم، باید مشخص شود درباره کدام بخش صحبت میکنیم: سطح آب، بستر یا زیربستر و قواعد حاکم بر هرکدام چیست.
۳. آکتائو؛ رژیم حقوقی کامل یا بخشی از یک مسئله بزرگتر؟
➖ کنوانسیون آکتائو در این چارچوب، نه بهعنوان پایان همه اختلافات، بلکه بهعنوان بخشی از روند طولانی رسیدن به یک چارچوب حقوقی برای کاسپین قابل بررسی است. مسئله مهم اینجاست که تعیین تکلیف سطح آب الزاماً به معنای حل مسائل مربوط به بستر و زیربستر نیست.
➖ اگر بخشهایی از تعیین حدود به توافقهای جداگانه میان کشورهای ساحلی واگذار شده باشد، پرسش اصلی این است که این توافقها چه زمانی و با چه مبنایی باید شکل بگیرند. از این منظر، مسئله بستر و زیربستر همچنان یکی از نقاط کلیدی منافع ایران در کاسپین است.
۴. یک سند حقوقی میتواند پیامدهای انرژی و ژئوپلیتیکی داشته باشد
➖ رژیم حقوقی کاسپین را نمیتوان جدا از جغرافیای انرژی منطقه دید. تعیین قواعد مربوط به فعالیتهای اقتصادی و زیرساختهای انرژی میتواند بر امکان انتقال نفت و گاز، مسیر خطوط لوله و ارتباط کشورهای آسیای مرکزی با بازارهای دیگر اثر بگذارد.
➖ همین موضوع، مسئله کاسپین را از یک اختلاف صرفاً حقوقی فراتر میبرد. هر ترتیبات جدید میتواند با معادلات ژئوپلیتیکی منطقه، کریدورها و جایگاه ایران در شبکههای انرژی و ارتباطی پیرامون آن پیوند بخورد. بنابراین، سیاست ایران در کاسپین نیازمند نگاه همزمان به حقوق، ژئوپلیتیک و ژئوانرژی است.
۵. اگر کنوانسیون تصویب نشود، چه وضعیتی خواهیم داشت؟
➖ یکی از نکات مهم بحث این بود که تصمیم درباره کنوانسیون را نمیتوان صرفاً با پرسش «تصویب کنیم یا نکنیم؟» پیش برد. گزینه دیگر، یعنی ادامه وضعیت موجود بدون کنوانسیون، نیز باید بهطور مستقل ارزیابی شود: ایران در این وضعیت چه حقوقی دارد، چه محدودیتهایی دارد و چه فرصتهایی برای مذاکره و تعیین تکلیف مسائل باقیمانده در اختیارش خواهد بود؟
➖ بنابراین، مقایسه دو وضعیت اهمیت پیدا میکند: پذیرش چارچوب جدید یا ادامه وضعیت موجود. تصمیمگیری زمانی میتواند منافع ایران را تأمین کند که هزینهها و فرصتهای هر دو مسیر، بهویژه درباره بستر و زیربستر، بهصورت دقیق سنجیده شود.
۶. مسئله ایران فقط «سهم» نیست؛ مسئله، قدرت چانهزنی است
➖ در نهایت، دفاع از منافع ایران در کاسپین صرفاً با تعیین یک درصد مشخص یا تکیه بر یک سند حقوقی محقق نمیشود. آنچه اهمیت دارد، برخورداری از ظرفیت کارشناسی و حقوقی برای مستندسازی ادعاها، تحلیل سناریوها، مذاکره مؤثر و پیوند دادن مسائل حقوقی با منافع اقتصادی و ژئوپلیتیکی کشور است.
➖ از این منظر، تعیین تکلیف بستر و زیربستر، ارزیابی دقیق پیامدهای تصویب یا عدم تصویب کنوانسیون و تعریف جایگاه ایران در کریدورهای منطقهای، از جمله کریدور ارس، باید در قالب یک راهبرد منسجم و بلندمدت دنبال شود.
#رویداد
#گزارش_محتوایی
#کنوانسیون_آکتائو
🌐 خانه اندیشهورزان را در بله | ایتا | روبیکا | تلگرام | ایکس دنبال کنید!
Forwarded fromخانه اندیشهورزان
August 11, 2026 96 2
