«عقلانیت فقهی و استواری استدلال؛
یا
حرمت جایگاه «امّهات المؤمنین» و توازن تشریع؛ در تأیید گفتار آقای محمد موسوی عقیقی:
✍عبدالله ملازهی
کانالی با عنوان نقد آگین که بیشتر در نقد معتقدات ادیان ابراهیمی و به خصوص دین اسلام فعالیت دارد،فراخوان نقدی ارائه کرده است برای نقد مطلبی از آقای محمد موسوی عقیقی
با عنوان:
[چرا زنان پیام آور اسلام دیگر حق ازدواج نداشتند؟]
https://t.me/fekr_rak/1228
مطالب زیر در تأیید گفتار آقای عقیقی ارائه می شود.
گفتار آقای محمد موسوی عقیقی بر یکی از احکام ویژه قرآن درباره همسران پیامبر اکرم(ص) انگشت میگذارد؛ حکمی که اگر در منظومه آیات سوره احزاب دیده شود، نه تنها با عدالت و عقلانیت دینی ناسازگار نیست، بلکه جلوهای از حکمت تشریع و حفظ جایگاه رسالت به شمار میآید.
نخست باید توجه داشت که قرآن کریم، همسران پیامبر(ص) را پیش از هر الزام و تکلیف، در معرض انتخاب آزادانه قرار داد. آیات ۲۸ و ۲۹ سوره احزاب نشان میدهد که آنان میان زندگی در کنار رسول خدا(ص) و بهرهمندی از امکانات مادی بیشتر در صورت جدایی، مختار بودند. این اختیار، اصل مهمی را اثبات میکند: پذیرش جایگاه همسری پیامبر، نتیجه اجبار نبود، بلکه انتخابی آگاهانه و مسئولانه بود. بنابراین، پذیرش آثار و لوازم این انتخاب نیز امری عقلایی و منطبق با قاعده «لزوم وفای به التزام اختیاری» است.
از منظر فقهی نیز، قرآن جایگاه همسران پیامبر را از سطح یک رابطه شخصی فراتر برده و آنان را در جایگاه «امهات المؤمنین» قرار داده است: «وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ». این عنوان، صرفاً یک تعبیر عاطفی یا تشریفاتی نیست؛ بلکه حکمی شرعی و اجتماعی است که اقتضائات خاص خود را دارد. همانگونه که احترام مادر در فرهنگ قرآن، اصلی خدشهناپذیر است، همسران پیامبر نیز به دلیل انتساب به مقام نبوت، از حرمتی برخوردار شدند که باید در جامعه اسلامی محفوظ بماند. اگر پس از رحلت پیامبر، امکان ازدواج آنان با دیگران وجود داشت، عنوان «مادران مؤمنان» در عرصه اجتماعی با ابهام و تعارض روبهرو میشد و شأن نمادین آنان آسیب میدید.
از سوی دیگر، آیه «لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ» نشان میدهد که قرآن، همسران پیامبر را از حیث مسئولیت و جایگاه، همانند سایر زنان نمیداند. در فقه اسلامی نیز هرگاه موضوعی دارای ویژگی خاص باشد، حکم ویژهای نیز بر آن مترتب میشود. این اصل که در علم اصول فقه از آن به تناسب «موضوع و حکم» یاد میشود، اقتضا دارد که احکام اختصاصی پیامبر و خاندان نزدیک او، با احکام عمومی یکسان نباشد. از همین رو، همانگونه که تکالیف آنان سنگینتر بود و مسئولیت اجتماعی بیشتری داشتند، برخی حقوق عمومی نیز درباره آنان به شکل متفاوتی تشریع شد.
نکته قابل توجه دیگری که آقای موسوی عقیقی به آن اشاره کردهاند، توازن در تشریع است. قرآن تنها همسران پیامبر را محدود نکرد، بلکه مطابق آیه ۵۲ سوره احزاب، [بنا بر دیدگاهی از مفسران]برای شخص پیامبر(ص) نیز محدودیتی در ازدواج مقرر ساخت. این تقارن، نشان میدهد که تشریع الهی در این مسئله، یکسویه و مبتنی بر تبعیض نیست؛ بلکه برای حفظ مصالح عالیتر رسالت و صیانت از نهاد خانواده پیامبر، محدودیتهایی را برای هر دو سوی این رابطه در نظر گرفته است. این خود، نشانهای از عدالت تشریعی است؛ زیرا هرجا تکلیف ویژهای قرار داده شده، متناسب با آن، محدودیت یا امتیاز ویژهای نیز مقرر شده است.
از منظر عقلی نیز، حفظ منزلت اجتماعی همسران پیامبر، بخشی از صیانت از جایگاه نبوت بود. همسران رسول خدا تنها اعضای یک خانواده نبودند، بلکه در نگاه جامعه اسلامی، بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی رسالت محسوب میشدند. هرگونه پیوند جدید خانوادگی میتوانست زمینه سوءبرداشت، رقابتهای سیاسی، یا بهرهبرداریهای اجتماعی را فراهم سازد. ازاینرو، منع ازدواج پس از رحلت پیامبر را میتوان در چارچوب حفظ مصالح عمومی امت و پاسداری از قداست نهاد نبوت نیز تحلیل کرد.
در نتیجه، آنچه آقای محمد موسوی عقیقی بیان کردهاند، بر پایه پیوند منطقی میان آیات سوره احزاب، با قرائتی عقلانی و فقهی قابل دفاع است. این آیات نشان میدهد که احکام اختصاصی همسران پیامبر، نه بر پایه سلب اختیار یا ترجیح ناروا، بلکه بر اساس انتخاب آزادانه، جایگاه ویژه آنان، و مصالح کلان رسالت تشریع شده است. از این منظر، ممنوعیت ازدواج پس از رحلت پیامبر، حکمی است که باید در منظومه کامل آیات قرآن و فلسفه تشریع آن فهمیده شود؛ منظومهای که در آن، کرامت، مسئولیت، عدالت و صیانت از حرمت نبوت، همگی در کنار یکدیگر معنا مییابند.
عبدالله ملازهی
۱۴۰۵/۰۵/۲۷
🆔https://ble.ir/AbdullahMolazahi72
🆔https://t.me/AbdullahMolazahi72
