مرجعیت مترجم | یا، چه وقتی اشتباه مترجم درست است؟ در ترجمه و به‌ویژه… — آموت هوربوف — TG.ME

مرجعیت مترجم | یا، چه وقتی اشتباه مترجم درست است؟ در ترجمه و به‌ویژه حین بررسی و ارزیابی ترجمه، نکته‌ای را در نظر دارم که به آن می‌گویم «مرجعیت مترجم»، یعنی مترجم اگر تغییری در متن داده (چه در سطح کلمه و چه در سطح جمله و حتی فراتر)، برای چنین تصمیمی چقدر شایستگی و پشتوانه‌ داشته‌است؟ آیا در جای دیگری از ترجمه چیزی بوده که نشان بدهد چنین تصمیمی به پشتوانه‌ی یک خط فکری منطقی و سنجیده گرفته شده؟ یا که این تصمیم بیشتر نتیجه‌ی اگر نگوییم تنبلی، دست‌کم سهل‌انگاری و بی‌دقتی مترجم بوده؟ یا نشان می‌داده که مترجم نتوانسته زبان را خلاقانه و ماهرانه به کار بگیرد؟ مترجم بین چندین گزینه یکی را انتخاب کرده یا یک گزینه بیشتر جلوی خودش ندیده؟ نتیجه‌ی این تصمیم مترجم برای بقیه‌ی متن و لحن و نثر و سبک نویسنده چه بوده؟ فکر می‌کنم اگر نخواهیم پای سابقه و تجربه‌ی کاری مترجم را وسط بکشیم، مترجم برای آنکه مرجعیتش را نشان بدهد، باید به ازای هر تغییری که در متن می‌دهد و هر ساختاری که عوض می‌کند، در چندین جای دیگر نشان بدهد که صلاحیت داشته تا دست به چنین کاری بزند؛ مثلاً جمله‌نویسی‌های بسیار خلاقانه‌ای داشته باشد، یا انتخاب کلماتش خاص و چشمگیر بوده باشند، یا قسمت دشواری را با نهایت دقت برگردانده باشد. وقتی مترجمی پیوسته و در بخش‌های مختلف از نوشتن جمله‌های سرراست ناتوان بوده و انتخاب واژه‌های درستی نداشته، دیگر نمی‌شود به تصمیم‌های دیگری که گرفته اعتماد کرد و در همه‌شان شک و تردید به وجود می‌آید. ترجمه‌ای که خطاهای ریز پرشماری دارد خودبه‌خود مشروعیتش را از دست می‌دهد. مشروعیت ترجمه از مرجعیت مترجم می‌آید؛ یعنی ترجمه‌ای که پیش‌روی منِ خواننده یا ارزیاب و منتقد است زیر دست مترجمی بوده که صلاحیت ترجمه را داشته یا نه؟ پس صلاحیت مترجم است که تبدیل می‌شود به مرجعیت مترجم، مرجعیت مترجم هم به متن مشروعیت می‌دهد. ترجمه‌ی ضعیف، ولو با نیت خوب، مشروعیت ندارد. از طرفی، وقتی مترجم از خودش کفایت و شایستگی نشان بدهد، حتی اگر جایی در متن تغییری بدهد (و همچنان مضمون و مفهوم اصلی را حفظ کرده باشد) یا کمی از متن فاصله‌ای گرفته باشد، می‌شود باور داشت که این تصمیم آگاهانه بوده و مترجم به پشتوانه‌ی تجربه و دانشی که داشته چنین تصمیم گرفته‌است؛ یعنی مترجم می‌دانسته چه اختیارها و ابزارهایی دم دست داشته و ازشان بهره برده، زبان مادری‌اش را هم خوب می‌شناخته و می‌دانسته چطور از آن استفاده کند. در چنین حالتی، گاهی مترجم حتی می‌تواند دست به کاری بزند که به آن می‌گویم «اشتباه آگاهانه»؛ یعنی مترجم می‌داند که شاید بعضی‌ها (خواننده یا منتقد) تصمیمی را که گرفته اشتباه بدانند، ولی از این موضوع آگاه بوده و برای چنین کاری دلیل منطقی براساس نظریه‌ها و شگردهای ترجمه دارد و از خلاقیت و بینش و شم زبانی‌اش استفاده کرده؛ هدف داشته‌ و نمی‌خواسته صرفاً ترجمه‌ای تحت‌اللفظی کرده باشد. نتیجه‌اش می‌شود این که دو مترجم احتمال دارد برای ترجمه‌ی قسمتی از متن تصمیم کم‌وبیش مشابهی بگیرند، ولی تصمیم یکی به‌خاطر این است که راه دیگری بلد نبوده و این اولین گزینه‌اش بوده؛ اما تصمیم دیگری یکی بوده بین چندین و چند انتخابی که تجربه و دانش ادبی و زبانی مترجم پیش پای او گذاشته بوده است. یا به زبان خیام: می گرچه حرام است ولی تا که خورد؟ وانگاه چه مقدار و کی و با که خورد؟ هرگاه که این چهار شرط آید جمع، گر می نخورد مردم دانا که خورد؟ @Owlpedia