✅ انتقام و اجتناب
رنجش میتواند سرانجام به انتقام گرفتن یا اجتناب کردن منتهی شود. همهی ما با انتقامگیری آشنایبم، پس اجازه بدهید کمی دربارهی اجتناب کردن سخن بگوییم.
انگیزش اجتنابی معمولاً از ترس و نگرانی از پیامدهای منفی ناشی میشود. فردی که به انگیزش اجتنابی مبتلاست، تلاش میکند خود را از موقعیتها یا رفتارهایی که ممکن است به او آسیب برسانند، دور نگاه دارد.
میتوان گفت که اجتناب و انتقام دو روی یک سکه هستند. هر دو واکنشهایی به آسیب عاطفیاند، اما در دو جهت مختلف عمل میکنند: افراد انتقامجو در مواجهه با رنجش و آسیب عاطفی، حمله میکنند و صدمه میزنند و افراد اجتنابی به قهر و فاصله گرفتن روی میآورند.
اگرچه اجتناب به اندازه انتقام خطرناک و ویرانگر نیست، همچنان میتواند برای سلامت روانی و روابط فرد آسیبزا باشد؛ زیراکه برخی مشکلات نیازمند مواجهه و حل هستند و اجتناب میتواند به تثبیت و تشدید آنها منجر شود. از سوی دیگر، اجتناب و فراموش کردن ممکن است احساسات منفیی مانند کینه و رنجش را در وجود شخص انباشته کنند و به این ترتیب به او آسیب بزنند. بنابراین، اجتناب به عنوان یک راهبرد مقابلهای ممکن است در کوتاهمدت کمککننده باشد، اما در بلندمدت میتواند مشکلات جدیدی ایجاد کند و بر سلامت روانی و کیفیت روابط فرد تأثیر منفی بگذارد.
اجتناب اگر استثنایی باشد و آگاهانه، میتواند از شخص در برابر آسیبها مراقبت کند، اما اگر به رویکرد غالب شخص در مناسباتش با دیگران تبدیل شود و همراه با خشم، دلخوری و نشخوار فکری باشد، میتواند تأثیرات منفی جدی بر سلامت روانی و جسمانی فرد بر جای بگذارد. به همین دلیل، باید به جای اجتناب، از راهبردهای سالمتری مانند مواجهه و حل مسئله، بخشش، استفاده از تکنیکهای آرامسازی، و مشاوره با متخصصین روانشناسی استفاده کنیم.
با توجه به مطالب بالا میتوانیم برای کینه و رنجش دو پایان در نظر بگیریم. در یک مسیر، رنجش و کینه نهایتاً به حس انتقامجویی میانجامد و در مسیر دیگر به حسِ اجتناب ختم میشود. اگرچه عمدتاً بحث بخشش در ارتباط با مسیر نخست مطرح میشود، اما روشن است که مسیر دوم هم بسیار خطرناک است. همان گونه که شخصیتهای انتقامگیر به درمان از طریق بخشش نیاز دارند، شخصیتهای اجتنابی نیز نیازمند کمکند.
برای این که بدانید گرفتار اجتنابید یا انتقام، میتوانید از پرسشنامهی زیر استفاده کنید. هدف این پرسشنامه به دست دادن مقیاسی برای سنجش اجتناب و انتقام در افراد است. این مقیاس را مایکل مک کولوف و همکارانشان طراحی کردهاند. برای انجام این آزمون به شخص خاصی فکر کنید که اخیراً صدمهای جدّی به شما زده است. لطفاً هر جمله را با دقت بخوانید و افکار و احساساتِ فعلی خود را درمورد آن فرد مشخّص نمایید. مهم این است که بدانید همین الان چه احساسی درمورد آن شخص دارید. پس از خواندن هر جمله، از یک تا پنج به خودتان نمره بدهید. ارزش هر نمره از این قرار است:
۱) بسیار مخالف، ۲) مخالف، ۳) خنثی، ۴) موافق، ۵) بسیار موافق
۱) آسیبی را که به من زده است، تلافی خواهم کرد.
۲) سعی دارم تا جایی که ممکن است از او فاصله بگیرم.
۳) امیدوارم اتفاق بدی برایش بیفتد.
۴) طوری زندگی میکنم که انگار او اصلاً وجود ندارد، یا خیلی از من دور است.
۵) من به او اعتماد ندارم.
۶) امیدوارم به سزای اعمالش برسد.
۷) برایم دشوار است به گرمی با او برخورد کنم.
۸) من از او اجتناب میکنم.
۹) میخواهم با او بیحساب شوم.
۱۰) روابطم را با او قطع میکنم.
۱۱) میخواهم او را صدمهدیده و بیچاره ببینم.
۱۲) من از او کناره میگیرم.
برای سنجش انگیزشِ اجتناب، نمرات مربوط به هفت جملۀ مربوط به انگیزش اجتنابی، یعنی جملات شمارهی ۲، ۴، ۵، ۷، ۸، ۱۰ و ۱۲ را با هم جمع کنید. چنانچه نمرۀ شما ۱۷/ ۶ یا بالاتر باشد، شما جزوِ یکسومِ بالای افراد اجتنابی هستید و اگر نمرهای معادل ۲۲/ ۸ یا بیشتر گرفتهاید جزو ده درصد بالا در میان افراد اجتنابی هستید.
برای سنجشِ انگیزشِ انتقام، نمرات مربوط به پنج جملۀ ۱، ۳، ۶، ۹ و ۱۱ را با هم جمع کنید. نمرۀ ۷/ ۷ نشان میدهد که انگیزش انتقام در شما متوسط است، اما چنانچه نمرۀ شما ۱۱ یا بالاتر است، معلوم میشود که شما جزوِ افرادِ یکسومِ بالاییِ انتقامجویی هستید و نمرۀ بالای ۱۳/ ۲ متعلق به ده درصد بالاست. .
چنانچه به لحاظ اجتنابی و نیز از حیث انتقامجویی در سطح بالایی قرار دارید، در معرض خطر هستید و باید حتماً برای کمک به خودتان کاری انجام دهید. برای این منظور باید روی رنجش و خشم و کینۀ خودتان کار کنید و بحثِ بخشش را جدی بگیرید.
✅ شادمانی درونی، از استاد مارتین سلیگمن، ترجمۀ مصطفی تبریزی، صص ۱۰۸ - ۱۰۶، با تصرف فراوان در عبارات.
ایرج شهبازی
پانزدهم شهریورماه ۱۴۰۵
@irajshahbazi
