🔴 پیرنیا، تقیزاده، اقبال
سید جواد طباطبایی قدم در راه چه کسانی گذاشت؟
✍️ کاوه بیات
تلاش و تکاپوی هر نسل از این ایرانیان با دورهٔ خاصی از تاریخ کشورشان گره خورده بود و آراء و عقایدشان نیز متاثر از آن ادوار و معطوف به رفع نیازهایی که در این مقاطع حس میکردند. جایگاه شادروان دکتر سید جواد طباطبایی را نیز به عنوان یکی از چهرههای متأخر این رشته تلاشها باید در چنان چارچوبی سنجید و در نظر گرفت. کشف دوباره و بازتعریف ایران با استفاده از دانش شرقشناسی چه از لحاظ آشنایی با دادههای جدید باستانشناسی و تاریخی و چه از نظر آگاهی از شیوههای علمی و امروزیای که میبایست در این نگاه جدید اتخاذ میشد از ویژگیهای این دوره بود. در کنار آگاهی از تحقیقات ایرانشناسان و تلاش در ترجمهٔ نمونههایی از این آثار برای توشتن آثاری متفاوت از روایات کهن و شبهافسانهای پیشین از تاریخ ایران، رشته تلاشهایی در اواخر دورهٔ قاجار آغاز شد. پارهای نوشتهها و ترجمههای محمد حسین فروغی، ذکاءِالملک اول (۱۲۵۵ – ۱۳۲۵ هجری قمری) از نمونههای اولیۀ آن بود. رشته تلاشهایی که در سالهای بعد از جنگ اول جهانی و پا گرفتن یک دولت مدرن در ایران، در هر دو حوزهٔ ترجمه و تالیف، شتاب و صورت منسجمتری به خود گرفت. در حالی که در نیمهٔ نخست دههٔ ۱۳۰۰ خورشیدی تدوین یک تاریخ جامع ایران در دستور کار قرار گرفت؛ از ابتدا تا صدر اسلام به قلم مشیرالدوله پیرنیا، از اسلام تا استیلای مغول به قلم سید حسن تقیزاده و از استیلای مغول تا اعلام مشروطه به قلم عباس اقبال که لااقل میبایست از فراز و نشیبهای این دورهٔ تاریخی و مخصوصاً پیوستگی آن تصویری به دست دهد، برای ترجمهٔ آثار برجستهٔ پژوهشگران خارجی در این زمینه مانند ترجمهٔ دایرهالمعارف اسلام یا تاریخ ادبیات ادوارد براون نیز اقداماتی آغاز شد که برخی به ثمر نشست و تعدادی نیز بینتیجه ماند. در کنار این مساعی که بیشتر به ارائهٔ تصویری از پیوستگی تاریخ سیاسی و ادبی ایران معطوف بود یک نقطهٔ عطف مهم این رشتهرخدادها یعنی موضوع سقوط ساسانیان و چیرگی اعراب و مخصوصاً تلاش ایرانیان برای پشت سر گذاشتن این دورهٔ انقطاع نیز موضوع توجه خاص قرار گرفت که شاید آن را بتوان تا حدودی متأثر از وضعیت ایران در آن دوره دانست و تلاشهایی که برای بازسازی و احیاء کشور جریان داشت.
تأکید سید جواد طباطبایی بر عدم آمادگی ما برای گام نهادن به دوران جدید به رغم آن همه حماسهسرایی نکته مهمی بود و در کنار آن تقید وی بر جستجوی دلایل امر، نه در ارزیابیهای سبک و شتابزده، بلکه با مراجعه مجدد به تاریخ و فرهنگ همین سرزمین، مهمترین میراثی است که برای ما بر جای مانده است. تلاشهای سید جواد طباطبایی برای یافتن پاسخی به این گونه پرسشهای حیاتی حدود چهل سال و تا مرگ نابهنگام او در اسفندماه سال گذشته ادامه یافت. جدای از ابعاد نظری آراء و عقایدی که در این سعی و تلاش ابراز شد، واکنشهایی که برانگیخت و ماحصل آن که خود موضوع دیگری است، شاید بد نباشد که این یادداشت را با نگاهی به زمانه او به پایان ببریم. چرا که این بحث اصولاً با اشاره به تأثیر زمانه در شکلگیری آراء و عقاید مجموعهای از اهل تاریخ و فرهنگ ایران آغاز شد و سعی آنها برای تأثیر نهادن بر آن زمانه. بر خلاف ادوار پیشین که به رغم امکانات محدود کشور و پیشامد مسائل گاه به گاه ،جامعهٔ علمی در پناه مجموعهای از نهادهای علمی و دانشگاهی، از حداقل ثبات و استمراری برخوردار بود، در دورهٔ بعدی برای جامعۀ علمی کشورثبات و استمراری فراهم نیامد. سرگذشت سید جواد طباطبایی در این دوره، محرومیت از تدریس، جابهجاییهای مکرر و دیگر اختلالها خود نکتهای است که نمیشود اهمیت آن را در ارزیابی عملکرد وی از نظر دور داشت. وضعیت فوقالعادهای بود، همانند وضعیتی که در ایران در اواخر دورهٔ قاجار با آن روبرو شد و حتی شاید بدتر ،رسیدگی فوقالعادهای نیز میطلبید. به همین جهت تصمیم سید جواد طباطبایی در گام نهادن به این وادی نیز از ابتدا تا انتها صورتی فوقالعاده و حتی در مقاطعی فوقالطاقه یافت. تلاش او در رسیدگی حتیالامکان به مجموعه پرسشها و توانآزماییهایی که ایران در راه بازتعریف و بازسازی خود میبایست در نظر داشته باشد از هر جهت در خور ستایش است.
🔴 بُنمایه:
مجلهٔ سیاستنامه؛ شمارهٔ ۲۶؛ بهار ۱۴۰۲
@IranDel_Channel
💢
Telegram
ایراندل | IranDel
همه عالم تن است و ایران دل ❤️
این کانال دغدغهاش، ایران است و گردانندۀ آن، یک شهروند ایرانی آذربایجانی
[ بازنشر یک یادداشت، توییت، ویدئو و یا یک صوت به معنی تأیید کل محتوا و تمام مواضع صاحب آن محتوا نیست و هدف صرفاً بازتاب دادن یک نگاه و اندیشه است.]
27
4August 15, 2026 868 18
