خطاهای ناشی از تأخیر در انتقال و جداسازی سرم چالش آزمایشگاه‌ها: تأخیر… — Lab — TG.ME

خطاهای ناشی از تأخیر در انتقال و جداسازی سرم چالش آزمایشگاه‌ها: تأخیر در انتقال نمونه‌ها از مراکز نمونه‌گیری و عدم سانتریفیوژ به‌موقع لوله‌ها، یکی از بحرانی‌ترین و پنهان‌ترین عدم انطباق‌های فاز پره آنالیتیک است. بسیاری از آزمایشگاه‌ها اثرات این وقفه زمانی را صرفاً به افت گلوکز یا افزایش پتاسیم محدود می‌دانند؛ در حالی که تماس طولانی‌مدت سرم یا پلاسما با سلول‌های خونی، پایداری طیف وسیعی از آنالیت‌های بیوشیمیایی را مخدوش کرده و منجر به نقض سیستماتیک قوانین دلتا چک و گزارش نتایج کاملاً نامعتبر بالینی می‌گردد. مکانیسم: حضور طولانی‌مدت المان‌های سلولی (اریتروسیت‌ها، لکوسیت‌ها و پلاکت‌ها) در مجاورت فاز مایع خون (بیش از دو ساعت)، دو فرآیند مخرب تحلیلی ایجاد می‌کند: ۱. نشت درون‌سلولی: با افت ذخایر ATP سلولی، پمپ‌های غشایی (مانند پمپ Na⁺/K⁺-ATPase) از کار افتاده و نفوذپذیری غشا تغییر می‌کند. در نتیجه، آنالیت‌هایی که گرادیان غلظت درون‌سلولی بسیار بالایی دارند، به طور پیش‌رونده وارد سرم می‌شوند. این پدیده منجر به افزایش کاذب و به‌شدت معنادار در سطح لاکتات دهیدروژناز (LDH)، آسپارتات آمینوترانسفراز (AST)، فسفر معدنی (به دلیل هیدرولیز استرهای فسفات آلی درون‌سلولی)، پتاسیم (K) و منیزیم (Mg) می‌شود. آنزیم LDH و فسفر حساس‌ترین مارکرها به این پدیده هستند. ۲. متابولیسم فعال سلولی: تداوم گلیکولیز بی‌هوازی توسط سلول‌های خونی، علاوه بر مصرف شدید گلوکز، منجر به تولید مداوم اسید لاکتیک می‌شود. این امر موجب افزایش کاذب لاکتات خون و افت کاذب بی‌کربنات/CO2 (به دلیل تغییرات pH و شیفت بافری) می‌گردد. اقدام عملی (مبتنی بر گایدلاین CLSI GP44-A4): ۱. پنجره زمانی طلایی: مطابق استاندارد CLSI، تمامی نمونه‌های خون برای پنل بیوشیمی عمومی باید حداکثر ظرف مدت ۲ ساعت پس از خون‌گیری سانتریفیوژ شده و فاز مایع از فاز سلولی به طور کامل جدا گردد (از طریق انتقال به لوله ثانویه یا استفاده از لوله‌های حاوی ژل جداکننده استاندارد). ۲. سیاست رد نمونه: در صورت نقض قانون ۲ ساعت و دریافت نمونه سانتریفیوژ‌نشده با تأخیر فاز پره آنالیتیک (مانند نمونه‌های ارسالی از شهرستان‌ها بدون آماده‌سازی اولیه)، نتایج آنالیت‌های به‌شدت حساس (به‌ویژه LDH، فسفر، AST، لاکتات، بی‌کربنات، پتاسیم و گلوکز) فاقد ارزش آنالیزی بوده و باید بی‌درنگ ریجکت شوند. ۳. پروتکل دمایی پیش از جداسازی: قرار دادن لوله‌های خون کامل (سانتریفیوژ‌نشده) در یخچال (۲ تا ۸ درجه سانتی‌گراد) با تصور "حفظ پایداری نمونه"، یک خطای آزمایشگاهی است. برودت با مهار کامل پمپ‌های وابسته به دمای غشایی، نشت آنالیت‌های درون‌سلولی را به‌شدت تسریع می‌کند. نمونه‌ها باید تا زمان سانتریفیوژ صرفاً در دمای اتاق (۲۰ تا ۲۵ درجه سانتی‌گراد) نگهداری شوند. ۴. تضمین کیفیت ژل‌های جداکننده: سانتریفیوژ با سرعت و زمان استاندارد جهت تشکیل سد فیزیکی بی‌نقص توسط ژل پلیمری الزامی است. در لوله‌های نامرغوب یا در صورت سانتریفیوژ غیراستاندارد، به دلیل شناوری ناقص ژل، تبادل متابولیت‌ها متوقف نشده و نشت تدریجی آنالیت‌ها به درون سرم تا زمان آنالیز ادامه خواهد یافت. 🆔 @sigmalab_qc منابع: Clinical and Laboratory Standards Institute (CLSI). Procedures for the Handling and Processing of Blood Specimens for Common Laboratory Tests. 4th ed. CLSI guideline GP44-A4. Wayne, PA: CLSI; 2010. Oddoze C, Lombard E, Portugal H. Stability study of 81 analytes in human whole blood, in serum and in plasma. Clin Biochem. 2012;45(5-6):464-469. Zaninotto M, Tasinato A, Padoan A, et al. Effects of delayed processing on the stability of routine chemistry analytes. Clin Chem Lab Med. 2018;56(11):1858-1863.