پژوهشی در مکتب های فکری عرفانی هند
قسمت چهارم
به دلیل آن که خداوند در این مرتبه از تمام اوصاف و کلیه اسماء برتر است معمولا با ضمیر غایب «هو» مورد اشاره قرار میگیرد، هر چند اشاره به او نیز نوعی انتساب محدودیت به او خواهد بود و نادرست است اما تنگنای زبان، ما را از این امر ناگزیر میسازد. یگانگی ذات در این مرتبه از نوع وحدت«حقه حقیقیه» است، و به همین دلیل فرض کثرت و باور به وجودی غیر از او محال خواهد بود:
که یکی هست و هیچ نیست جز او
وحـــده لا الــــه الا هـــــــــو
پس از مرتبه ذات، مرتبه وجود یا «ایشوارا»قرار دارد. در این مرتبه خداوند همراه با صفات در نظر گرفته میشود،
در حالی که مرتبه وجود یا ایشوارا برای اشاره به خداوند با اتصاف به همه صفات میباشد. اما اطلاق اسم خاص بر عام ایراد چندانی ندارد وحمل بر تسامح میشود. در ودانتا برای تفکیک ذات الهی از مرتبـه وجـود (ایـشـوارا) دو واژه وجـود دارد:
به مـرتـبـه ذات یـا فـوق وجـود «برهمانیرگونا» میگویند که در این مرتبه برهما به هیچ صفتی موصوف نمیگردد. اما مرتبه ایشوارا یا «وجود»، «برهما ساگونا»نامیده میشود که در آن برهما به اوصاف متصف میگردد.
واژه دیگری که درباره مبدأ برتر یا اصل اعلی بکار میرود ، آتما است.
اصل اعلی دو جنبه دارد: از طرفی برتر ، متعال و منزه از همه اشیاء است و از طرف دیگر باید او را حاضر،ظاهر و محیط بر همه موجودات دانست . وقتی واژههای برهما و آتما در مورد اصل اعلی بکار میروند بر هر دو جنبه آن دلالت دارند اما تصور تعالی و تنزیه بیشتر با واژه برهما پیوند دارد و تصور احاطه و حضور با واژه آتما بیشتر تداعی میگردد به همین دلیل شوئون میگوید: «مایا آتما است»-یا «غیر از آن نیست»
در عالم تفکراسلامیجنبه اول «تنزیه» و جنبه دوم «تشبیه» نامیده میشود.
در اوپانیشادها چنین میخوانیم: «آن که در همه اشیاء ساکنست ولی غیر از همه اشیاست همه اشیاء او را نمیشناسد، تن او همه اشیاست. همه اشیاء را از درون اداره میکند – او نفس شماست، مدیر درونـی اسـت و غـیـر فـانـی اسـت»
" مراتب پنجگانه واقعیت"
از منظر دین هندو حقیقت هستی در عین وحدت و یگانگی دارای مراتب متعدد است یعنی حقیقت، مراتبی از شدت و ضعف را در برمی گیرد که کثرت آنها به وحدت باز میگردد. از لحاظی میتوانیم این مراتب را در پنج مرتبه زیر خلاصه کنیم:
(1) مرتبه ذات الهی یا اصل اعلی که با واژه های آتما و برهما به آن اشاره میشود. این مرتبه همان برهما بدون اتصاف به صفات است که فوق وجود یا «برهما نیرگونا» نامیده میشود:
«آن که خود بی رنگ است در عمل نیروی گوناگون خود رابا اراده نهان خودرنگهای گوناگون توزیع میکند. و اول و آخر عالم در او منحل میشود - او خداست»
(2) مرتبه وجود که با واژه «ایشوارا» به آن اشاره میشود. در این مرتبه خداوند با اتصاف به صفات و به تعبیری «خدای شخصی» لحاظ میگردد.
این مرتبه معادل با مرتبه واحدیت یا الوهیت در عرفان اسلامی میباشد.
اما از این دو مرتبه که بگذریم تجلی خداوند را در سه مرتبه در نظر میگیریم که: عالمعقول، عالم نفوس و عالم اجسام است.
(3) مرتبه عالم عقول کهبا واژه«بودهی» مورد اشاره قرار میگیرد و مراد از آن «روح» یا «عقل قدسی» است.
(4) عالم نفس که مرتبه ای واسط میان عالم اجسام و عالم عقول را تشکیل میدهد، در دین هندو به این عالم «اسواپنا» میگویند و این عالم در عرفان اسلامی از اهمیت ویژهای برخوردار است .
(5) مرتبه آخر همان عالم اجسام است که به آن «استهولا»گفته میشود.
کانال تخصصی عرفان و متافیزیک در تلگرام و یوتیوب
@Ghafcafe181 قاف کافه
September 2, 2026 46 1
