🔷 اسطورهپردازی درباره هوش مصنوعی
✍ دکتر علیرضا آزاد
🔹 در گفتمان هوش مصنوعی چهار روایت: آفرینش، عصیان، نجات و آخرالزمان، در قالبی اسطورهای بیش از بقیه تکرار میشوند.
🔹 اسطورهپردازی درباره هوش مصنوعی ریشه دیرینهای دارد. در اساطیر یونانی، تالوس، هفائستوس و پاندورا ماشینهایی هستند که خدمتگزار خدایان و پادشاهاناند. گویا امروزه هم انسان میخواهد مانند خدایان باشد و انگار هوش مصنوعی نیز ماشین یا بردهای است که او را نهتنها از رنج کار که حتی از رنج فکر کردن برهاند.
🔹 اما آیا واقعاً چنین خواهد شد؟ کاکلبرگ با رجوع به آراء هگل و مارکس معتقد است که نه تنها چنین نمیشود بلکه هوش مصنوعی احتمالاً روابط قدرت و سلسلهمراتب اجتماعی را بهگونهای بازتولید میکند که به افزایش رنجها و نابرابریها میانجامد.
🔹 متافیزیکِ فناوری بهشکل جداییناپذیری با تفکر اسطورهای پیوند خورده است. امروزه در بسیاری از گفتارهای عمومی و رسانهای، هوش مصنوعی بهمثابه موجودی مستقل، خودمختار، و گاه نجاتبخش ترسیم میشود. چنین تصاویری، گرچه رنگ و بوی علمی دارند، اما به قول هایدی، واضحاً ساختارهای اسطورهای همانند خدایانِ باستان و بتهایی را تداعی میکند که بهزعم پیروانشان، توانِ دیدن، شنیدن و حکمراندن داشتند. انگار ماجرای پرستش در عصر هوش مصنوعی درحال بازآفرینی است.
🔹 سینمای معاصر نیز همین الگوهای استعاری را بازتولید میکند:
▫️در فیلم Her، رابطه با هوش مصنوعی تا مرز تجربه عاطفی و عاشقانه پیش میرود؛
▫️در فیلم Transcendence، فناوری جلوهای خداگونه مییابد؛
▫️در فیلم Ex Machina، آفرینش موجود مصنوعی با رؤیای تعالی و عبور از مرز انسانی و رسیدن به مرز خدایی پیش میرود و کالب میگوید: «اگر تو یک ماشین خودآگاه ساختهای، دیگر این تاریخ بشر نیست؛ این تاریخ خدایان است.»
🔹 اینها نشان میدهند که جامعه، فناوری هوش مصنوعی را در کدام قالبهای استعاری میفهمد. ازاینرو، ماجرای آفرینش، عصیان، نجات و آخرالزمان فقط آموزههای دینی نیستند بلکه چارچوبهاییاند که بیمها و امیدها، هراسهای و انتظارهای انسان را حتی در عصر فناوری نشان میدهند.
(بخشی از کتاب در دست چاپ: قرآن و هوش مصنوعی)
@AzadName
4
1
1August 28, 2026 283 1
