Assanheya

AI’NI TUSHUNISH UCHUN FAQAT TEXNOLOGIYANI TUSHUNISH YETARLI EMAS

Bugun sun’iy intellekt haqida gap ketganda, ko‘pchilik birinchi navbatda quyidagi savollarni beradi:

AI qanday ishlaydi?
Qaysi model kuchliroq?
Qancha parameterga ega?
Qanchalik tez va samarali?
Qancha ishni avtomatlashtira oladi?


Ammo AI davrida bundan ham muhimroq savollar mavjud:

AI bizning haqiqat haqidagi tushunchamizni qanday o‘zgartirmoqda?

AI bergan ma’lumotni bilim deb qabul qilish mumkinmi?

AI qaysi qadriyatlarni optimallashtirmoqda?

AI inson tafakkuri va mustaqil qaror qabul qilish qobiliyatiga qanday ta’sir qilmoqda?

Shu nuqtada Multiplex AI Humanities (MAIH) deb ataladigan yangi yondashuv paydo bo‘ladi.

Uniplex va Multiplex yondashuv

Uniplex Approach

Bu yondashuv reallikni bitta asosiy qatlam orqali tushuntiradi.

Masalan, AI haqida faqat:

— texnologiya
— algoritm
— data
— tezlik
— samaradorlik
— foyda

nuqtai nazaridan fikr yuritadi.

Bunday yondashuvning asosiy muammosi shundaki, u texnologiyaning inson va jamiyatga ta’sir qiladigan chuqur qatlamlarini e’tibordan chetda qoldirishi mumkin.

Multiplex Approach

Multiplex yondashuv esa reallikni ko‘p qatlamli tizim sifatida ko‘radi.

Ya’ni AI’ni tushunish uchun faqat uning kodiga emas, balki quyidagilarga ham qarash kerak:

Inson tafakkuri

Bilim va haqiqat

Etika va qadriyatlar
Jamiyat va tengsizlik

Madaniyat

Hokimiyat va nazorat

Texnologiya
🧬 Inson tabiatiga ta’sir

Demak:

AI’ni tushunish uchun faqat mashinani emas, insonni ham tushunish kerak.

AI texnologiyasining 4 asosiy qatlami

Rasmda texnologiya piramidaning eng yuqorisida joylashgan.

Lekin texnologiya o‘z-o‘zidan paydo bo‘lmaydi.

Uning ostida chuqur falsafiy qatlamlar mavjud.

Ontology / Metaphysics

“Nima mavjud?”
“Reallikning tabiati qanday?”

AI misolida:

— Inson nima?
— Intellekt nima?
— Ong nima?
— Mashina tushuna oladimi?
— AI vositami yoki agentmi?

Biz bu savollarga qanday javob berishimiz AI’ga bo‘lgan munosabatimizni belgilaydi.

⸻

Epistemology

“Biz nimani bilim deb hisoblaymiz?”
“Biz qanday qilib biror narsani bilamiz?”

Masalan, ChatGPT sizga javob berdi.

Savol:

Bu haqiqatmi yoki statistik jihatdan ehtimoli yuqori bo‘lgan matnmi?

AI davrida inson:

“AI aytdi, demak bu haqiqat”

demasligi kerak.

Balki:

“AI bu ma’lumotni qayerdan oldi?”
“Buni qanday tekshirish mumkin?”
“Bu bilim qanchalik ishonchli?”

degan savollarni berishi kerak.

Bu — Critical AI Literacyning eng muhim qismi.


Axiology

“Qaysi qadriyatlarni amalga oshirishimiz kerak?”

Bu yerda asosiy savol:

AI nimani optimallashtirishi kerak?

Foydani?
Tezlikni?
Samaradorlikni?
Yoki:

— adolatni,
— inson erkinligini,
— qadr-qimmatni,
— xavfsizlikni,
— inson rivojlanishini?

Muhim haqiqat shuki:

Har bir algoritm ichida yashirin qadriyatlar mavjud.

Algoritm nimani “yaxshi” deb bilsa, o‘sha narsani ko‘paytirishga harakat qiladi.

⸻

Philosophical Worldview

Eng chuqur qatlam — dunyoqarash.

Ko‘plab texnologiyalar quyidagi yashirin taxminlarga asoslanadi:

— Har qanday muammoni texnologiya hal qiladi.
— Tezlik doimo yaxshiroq.
— Ko‘proq data — yaxshiroq qaror.
— Samaradorlik — taraqqiyot.
— Avtomatlashtirish — rivojlanish.

Lekin bu fikrlarning barchasi ham mutlaq ilmiy haqiqat emas.

Ularning ko‘pchiligi — falsafiy taxminlar.

⸻

Eng muhim xulosa

AI quyidagicha shakllanadi:

DUNYOQARASH

ONTOLOGIYA
Reallik nima?

EPISTEMOLOGIYA
Bilim nima?

AXIOLOGIYA
Qaysi qadriyatlar muhim?

TEXNOLOGIYA VA VOSITALAR

Shuning uchun:

Texnologiya hech qachon mutlaqo neytral bo‘shliqda yaratilmaydi.

Har bir AI tizimining ortida:

— inson haqidagi tasavvur,
— haqiqat haqidagi tushuncha,
— bilim haqidagi qarash,
— qadriyatlar tizimi

mavjud.