🔸دربارۀ یک لغزش کتابتی شایع
دوست بزرگواری برایم نقل کرد که سالها پیش با مرحوم محمّد قهرمان در خصوص بعض لغزشهای ایشان در تصحیح دیوان یکی از شعرا بحث میکرد. از جمله غزلی را با او مطرح ساخت که تمامی مصاریع آن جابجا شده بود. یعنی پیشمصراع با مصراع بعد ارتباط و انطباق معنایی نداشت. در حالی که اغلب، شبکۀ ارتباطی محکمی که خصوصًا در سبک هندی میان اجزاء یک بیت برقرار است نشان میدهد که هر کدام از مصراعها با کدام مصراع مرتبط است. مرحوم قهرمان نیز این اشکال را پذیرفته بود. مع هذا پس از بررسی مجدّد نسخهها با منتقد مشفق تماس گرفته و گفته بود تمام نسخههایی که واجد این غزل بودهاند به همین نحو ترتیب مصراعها را مغشوش ضبط کردهاند.
در پاسخ به استشارۀ آن دوست فاضل عرض کردم این مسأله برای من عجیب نیست و پذیرفتنی است. چرا که در گذشته وقتی کاتبی دچار چنین سهوی میشد متن را خط نمیزد یا پاک نمیکرد (ممکن هم نبود بتواند مرکّب را پاک کند). بلکه با علاماتی خواننده را به این جابجایی رهنمون میشد تا صفحۀ کاغذ زشت و دلآزار نشود. اغلب هم این جابجایی اگر محدود بود با علامت م-خ (معمولا بدون نقطه بر بالای حرف خ) انجام میشد؛ به نشانۀ مقدم و مؤخر. بیتی از جامی به همین علامت کتابتی اشاره دارد:
خواجه به صدر مجلس و مفلس فرود او
این وضع باژگونه به عالم مسلّم است
باشد به فرقشان رقم حرف خا و میم
یعنی که آن مؤخر و این یک مقدّم است
گاه نیز با عدد، این جابجاییها را نشان میدادند. (نمونههایی در تصاویر ضمیمه مشاهده میکنید) اما چرا بسیار پیش میآید که مصحّح علی رغم اخلال در صورت و معنی، متوجه این جابجایی نمیشود؟ علّت عمدهاش این است که این علامات را چه بسا همچون عناوین متن، به شنگرف مینوشتند و در میکروفیلم سیاه و سفید و فتوکپی دیده نمیشد که در گذشتهای نه چندان دور شایع بود و حتی دوستان همسن و سال بنده، پیش از آنکه اسکن نسخهها رایج شود فراوان با آن مواجه میشدند. اگرچه به نظر میرسد یک مصحّح دقیق النّظر میباید بدون این علامات هم، دستِ کم به متنِ مغشوش شک کند و تردید خود را در متن یا پانویس به رخ بکشد. فی المثل وقتی شاعر میگوید:
لب چنان کز خامۀ نقاش چین
برچکد از سیم بر شنگرف مدّ
پیداست که "بر سیم از شنگرف" بوده و کاتب جابجا نوشته است. پس مصحّح وظیفه دارد حتی اگر علامت جابجایی در نسخه نبود با ذکر خطای کاتب آن را اصلاح کند.
نمونهای دیگر ببینید در ابیات زیر:
در حق او نرفت تقصیری
گرچه او هم نمیکند تقصیر
هرچه او میکند از بد و نیک
جمله را مینویسد به نام حقیر
صورت سالم بیت که به یقین، گوینده به همان ترتیب آن را نوشته بوده، چنین است:
هرچه او مینویسد از بد و نیک
جمله را میکند به نام حقیر
شواهد بسیاری از انواع جابجایی در نسخهها میتوان سراغ داد. از جمله در چاپ عکسی دیوان بیدل. از توصیف تقدیم و تأخیر بیت و مصراع در این دیوان میگذرم. علاقمندان خود به تصاویر ضمیمه رجوع کنند. اما در همین نسخه از غزلیات بیدل بیت زیر چنین کتابت شده است:
رستن زین ورطه نیست بی کشتی و کدویی
باید از خویش تهی شد یا درگذشتن از سر
که با علامات م-خ با چنین ترتیبی باید نوشته و خوانده شود:
باید تهی شد از خویش یا درگذشتن از سر
زین ورطه نیست رستن بی کشتی و کدویی
با این مقدمه توجه کنید به رباعی مشهور و منسوب به ابوسعید ابوالخیر که البته به نام افراد دیگر هم ثبت شده و مکرّر در منابع مختلف آمده است و همه جا صورت آن یکسان است:
ای شیرِ خدا امیر حیدر، فتحی
وی قلعهگشای در خیبر، فتحی
درهای امید بر رخم بسته شده
ای صاحب ذوالفقار و قنبر، فتحی
در این رباعی به احتمال قریب به یقین مصراع دوم و چهارم جابجا شده است. ارتباط معنایی این دو مصراع و توقعی که خواننده از مصراع فرجامین رباعی دارد مؤید چنین گمانی است:
درهای امید بر رخم بسته شده
ای قلعهگشای در خیبر، فتحی
✍ در پایان یادآور میشود شواهد این یادداشت صرفًا بر اساس دسترسی به هنگامِ گفتگوی تلگرامی با آن بزرگوار ارائه شده و هیچ انتخاب و قصد و غرضی در کار نبوده است. از روی حافظه و به شرط آسانیابی چند کتاب را گشودم و مواردی را که در پس ذهن داشتم یافتم و عکس گرفتم و برای حضرتش فرستادم. ابیات مورد اشاره و تصاویر ضمیمه عینا همان است که جهت آن عزیز ارسال شد.
https://t.me/Anjomanara
Telegram
انجمنآرا (رضا موسوی طبری)
در ادب و تاریخ و لغت
به قلم رضا موسوی طبری
@mousavitabari
July 11, 2026 350 13
