(وهڵامێكی من و دكتۆر عهباسی وهلی بۆ ناسیۆنالیسته خهیاڵاویەكان كه كورد به نهخۆش پێناسه دهكهن چونكه به خهیاڵاتهكانی ئهوان ناچێت بهڕێوه)
د.عرفان مستەفا
........................
ساڵانێك لهمهوبهر كه به لێكۆڵینهوهكانی عهباسی وهلی ئاشنابووم و لێكۆڵینهوه گرنگهكهیهم له بارهی كێشهی كورد و چارهسهرهكهی -كه بهناوی <ناسنامهی پارچهپارچهبوو>ه وه بوو- خوێندەوه، لهگهڵ ئهوهشدا ئهو جیاوازییهی له نێوان یهكه كلتوریهكاندا ههیه ئهو به بهرههمی دیالێكتیكی نێوان ناسیونالیزمی دهوڵهتی نكۆڵیكار له ناسنامهی كوردی و ناسیونالیزمی نادهوڵهتیی بهرگریكاری كوردی دهزانێت و لهمهشدا بیركردنهوهی من له مهسهلهكه تهواو پێچهوانهیه و جیاوازی یهكه كلتوریەكان به یهكێك له بنهماكانی ناسنامهی كوردی دهزانم، بهڵام بوێریه زانستیهكهی ئهم پیاوه بوێریهكهی مارتن هایدگهری بیردهخستمهوه لهوهدا كه بهگژ ئهو مهسهله میتافیزیكیانهدا دهچێتهوه كه بیرمهندهكانی تر خۆیانی لێ دوور دهگرن. بوێری ئهم عهقڵه ناچاری كردم ههر ئهو كاته له ڕێگهی لێكۆڵینهوهیهكهوه كه تائێستا بڵاونهكراوهتهوه بكهومه ناو گفتوگۆیهكی قووڵی ڕهخنهییهوه لهگهڵیدا، به جۆرێك كه شایستهی ئهو بوێریه فكریهی ئهو بێت كه لای من له بوێری سیاسی سهختتره.
ئهوهی من له كارهكهی خۆمدا بیست ساڵێك لهمهوبهر له بارهی دیالێكتیكی نێوان كوردبوون و ناسیونالیزم پێیگهیشتم، ئهوه بوو كه ئهوهی ناسنامهی دهوڵهتی مۆدێرن دیاری دهكات له ڕاستیدا نهتهوه نیه، بهڵكو ئیتنیكێكی ههڵئاوساوه، له كاتێكدا نهتهوه یهكبوونی ئازادانهی ئیتنیهكهكانە كه یهكهی كولتوری جیاوازن.
لهم كورته ڤیدیۆیهدا كه بهداخهوه درێژهی گفتووگۆكهم دهستنهكهوت دكتۆر عهباس له بارهی جیاوازی نهتهوه و ئیتنیهكهوه گهیشتووهته ئهنجامێك كه لای خۆی نهخوازراوه، چونكه ئهم ئهنجامه كێشهیهكی گهوهره بۆ پێشنیاره بوێرانهكهی كه له بارهی كێشهی كوردهوه ههیبوو دروست دهكات، پێشنیارهكهش ئهوه بوو كه دهبێت له ڕێگهی دیموكراتیزهكردنی دیموكراسیهوه بهربهسته ئیتنییهكانی ناو دهوڵهتی مۆدێرن تێپهرێنرێن.
ئهو لێرهدا خوازیاره ئهو ڕاستیهی كه له بارهی جیاوازی نێوان نهتهوه و دهڵهتهوه به واتا مۆدێرنهكهی پێی گهیشتووه وانهبێت، بهڵام ئهوه ڕاستیهكه وایه، ئهویش ئهوهیه جیاوازی نێوان ئهو دوانه ئهوه نیه تاكهكانی نهتهوه بهوه تاكی نهتهوهیین كه هوشیاریان به ئازادی بهرزتره و له ئاستێكی باڵاتر له هوشیاری تاكهكانی ئیتنیكن به ئازادی. بهڵكو جیاوازیهكه تهنها له یهك شتدایه ئهویش ئهوهیه ئهوهی ناونراوه نهتهوه (سوپا)ی ههیه و ئهوهی ناونراوه ئیتینك (سوپا)ی نییه. ئهمهش جهختكردنهوهیه لهسهر ههمان ئهو بۆچوونهی كه له بارهی جیاوازی نێوان زمانی ستاندار و دیالێكتهوه ههیه و پێی وایه جیاوازی زمان و دیالێكت یهك شته ئهویش ئهوهیه زمان سوپایهكی دهریایی ههیه و دیالێكت نیهتی. لهڕاستیدا ئهم دوو كێشهیه ڕیشهكهیان له ناو كرۆكی دهوڵهتی مۆدێرندایه و لهوهدایه كه دهوڵهت به یاسای سروشتی دروست دهكرێت و به یاسای شارستانی یان وهزعی له ناو خۆیدا كاردهكات. یاسای سروشتیش یاسای هێزه، ئهم یاسایهیه كه چییهتی دهوڵهتی مۆدێرن لهسهری دامهزراوه. ئهمهشه وادهكات ئهو ئیتنیكهی هێز له پشتی ههبێت واته سوپای ههبێت به نهتهوه پێناسه بكرێت و ئهوهی هێز-سوپای نهبێت به ئیتنیك پێناسه بكرێت. ههر ههمان یاسای هێزه وادهكات سیستهمێكی ئاخاوتن كه سوپای ههبوو، ببێت به زمان و كه سوپای نهبوو ببێت به دیالێكت. ئهمهش ئهوه دهگهینێت كه دیالێكت بۆ ئهوهی ببێت بهزمان له خۆیدا پێویستی به هیچ گهشهكردنێك نییه.
بۆیه زمانێ خێڵێك -كه سهرهتاییه و به قهدهر ئهو جیهانهی تێیدایه ههژاره،- ئهگهر سوپا بچێته پشتی، به قودرهتی قادر دهبێت به زمانی نهتهوه، بهڵام سیستهمێكی تری ئاخاوتن ئهگهرچی بوو بێت به زمانی ئهدهبیاتی باڵا و زمانی خوێندن و نوسین، ئهگهر سوپایهك له پشتی نهبوو، ئهوه نهك ههر نابێت به زمان، بهڵكو دهكرێتهوه به زمانی ئاخاوتن و ڕهوایهتی ئهوهی لێدهسێنرێتهوه كه پێی بنوسرێت و پێی بخوێنرێتهوه.
2August 8, 2026 370 4
