________________________________________ वेस्ट नाइल फीवर (West Nile Fever) ________________________________________ 1. प्रस्तावना (मुख्य परीक्षाभिमुख) सार्वजनिक आरोग्य सुरक्षेच्या दृष्टिकोनातून वेस्ट नाइल फीवर (WNF) हा एक गंभीर झुनोटिक (Zoonotic) आजार असून, हवामान बदल व सदोष नागरीकरणामुळे केरळमधील अलीकडील उद्रेक भारताच्या रोग नियंत्रण धोरणात 'वन हेल्थ' (One Health) दृष्टिकोनाची तातडीची निकड अधोरेखित करतो. ________________________________________ 2. पूर्व परीक्षा वस्तुनिष्ठ फॅक्ट-फाईल (Fact-File) • मुख्य तथ्य १: हा फ्लाविविरिडे (Flaviviridae) कुळातील पॉझिटिव्ह-सेन्स सिंगल-स्ट्रँडेड RNA विषाणू असून, सर्वप्रथम १९३७ मध्ये युगांडातील 'वेस्ट नाइल' जिल्ह्यात आढळून आला. • मुख्य तथ्य २: पक्षी हे या विषाणूचे मुख्य 'रिझर्वॉयर' (Reservoir) आहेत, तर दूषित/स्थिर पाण्यात पैदास होणारे आणि रात्री सक्रिय असणारे क्यूलेक्स (Culex) डास हे मुख्य वाहक (Vector) आहेत. • मुख्य तथ्य ३: सुमारे ८०% रुग्ण लक्षणेविरहित असतात. मानवी वापरासाठी अद्याप कोणतीही परवानाधारक लस किंवा विशिष्ट अँटीव्हायरल उपचार उपलब्ध नाहीत. • घटनात्मक/कायदेशीर तरतूद: साथरोग नियंत्रण कायदा, १८९७ (Epidemic Diseases Act, 1897) अन्वये उपाययोजना आणि भारतीय राज्यघटनेचे कलम २१ (आरोग्याचा आणि जगण्याचा अधिकार). • MPSC/UPSC विशेष नोंद: मानवाकडून मानवाकडे सामान्य संपर्कातून (Casual Contact) संसर्ग होत नाही. अत्यंत दुर्मिळ परिस्थितीत रक्त संक्रमण, अवयव प्रत्यारोपण किंवा मातेकडून बालकास संसर्ग होऊ शकतो (हा आयोगाचा बहुतांश वेळा फसवणारा ट्रॅप असतो). ________________________________________ 3. मुख्य परीक्षा विश्लेषणात्मक दृष्टिकोन (Analysis for Mains) • उद्दिष्टे: १) राष्ट्रीय स्तरावर एकात्मिक रोग पाळत ठेवणे (Surveillance) यंत्रणा बळकट करणे, २) डास निर्मूलन आणि 'सोर्स रिडक्शन' (Source Reduction) मोहिमांची प्रभावी प्रशासकीय अंमलबजावणी करणे. • आव्हाने: १) लक्षणेविरहित रुग्णांचे मोठे प्रमाण असल्याने संसर्गाचा मूळ स्रोत वेळेत शोधण्यात येणाऱ्या प्रशासकीय आणि वैद्यकीय अडचणी, २) विशिष्ट लसीचा अभाव आणि ग्रामीण भागात न्यूरोलॉजिकल निदान सुविधांची कमतरता. • परिणाम/प्रभाव: १% पेक्षा कमी रुग्णांमध्ये गंभीर मज्जासंस्थाविषयक (Neuroinvasive) आजार बळावतो, ज्यामुळे भविष्यात सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्थेवर मोठा आर्थिक व संरचनात्मक ताण पडण्याची शक्यता आहे. ________________________________________ 4. महाराष्ट्र विशेष संदर्भ (Maharashtra-Specific Context) • तुलनात्मक विश्लेषण: केरळमधील भौगोलिक अनुकूलतेमुळे (उदा. एर्नाकुलम) WNF चे प्रमाण जास्त असले तरी, महाराष्ट्रातील वाढते पर्जन्यमान आणि अनियोजित नागरीकरणामुळे राज्याचा धोका वाढला आहे. • प्रादेशिक प्रभाव: कोकण विभाग आणि मुंबई-पुण्यासारख्या महानगरांमधील दाट लोकवस्तीचे भाग क्यूलेक्स डासांच्या उत्पत्तीसाठी अतिसंवेदनशील (High-risk zones) मानले जातात. • राज्यस्तरीय योजना: एकात्मिक रोग सर्वेक्षण कार्यक्रम (IDSP) अंतर्गत WNF सारख्या वेक्टर-बोर्न (Vector-borne) आजारांचे निरीक्षण आणि नियंत्रण स्थानिक स्वराज्य संस्थांमार्फत केले जाते. ________________________________________ 5. मूल्यवर्धन (Value Addition for Extra Marks) जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार आणि दुसऱ्या प्रशासकीय सुधारणा आयोगाच्या (2nd ARC) 'संकट व्यवस्थापन' (Crisis Management) शिफारशींनुसार, भविष्यातील सार्वजनिक आरोग्य आणीबाणी रोखण्यासाठी पशुवैद्यकीय, पर्यावरणीय आणि मानवी आरोग्य विभागांचा समन्वय साधणारा संस्थात्मक सांगाडा उभारणे अनिवार्य आहे. ________________________________________ 6. सराव प्रश्न (पूर्व परीक्षा) प्रश्न: वेस्ट नाइल फीवर (WNF) संदर्भात खालील विधानांचा विचार करा: A) हा फ्लाविविरिडे कुळातील सिंगल-स्ट्रँडेड RNA विषाणूमुळे होणारा आजार आहे. B) या आजाराचा प्रसार प्रामुख्याने संक्रमित व्यक्तीच्या संपर्कातून मानवाकडून मानवाकडे होतो. C) क्यूलेक्स (Culex) डास हे या विषाणूचे मुख्य वाहक असून पक्षी हे त्याचे रिझर्वॉयर (Reservoir) आहेत. पर्याय: १) फक्त A आणि B, २) फक्त B आणि C, ३) फक्त A आणि C, ४) वरील सर्व ________________________________________ ≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡ ©️All Rights Reserved to @digadeshmukh @warriorofficercurrentaffairs ≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡≡
5
