💢 مادر ناصرالدین شاه و روستای وشنوه
"تولیت مقبره مرحومه مهد علیا [مادر ناصرالدین شاه، کنار قبر همسرش محمدشاه قاجار در ضلع غربی صحن عتیق جنب مسجد بالاسر حضرت معصومهس] طاب ثراها به میرزا کاظم خان پسر مرحوم حاجی آغا رضاخان خواجه است که آن مرحوم بعد از وفات آن مرحومه، به تولیت این مقبره برقرار شد و تا یک سال قبل حیات داشت؛ بعد از او، به میرزا کاظم خان تعلق یافت.
مالیات قریه وشنوه، که در هفت فرسنگی قم است، از بابت موقوفه این مقبره برقرار شده است. وشنوه تیول این جا است که اختیار آن با میرزا کاظم خان است. و ششصد و چهل تومان باید درین مقبره به مصرف متولی و قهوه و غلیان و سایر مصارف این مقبره برسد. و قریه وشنوه با مزارعی که دارد از ملتزمات ایران است.
تریاک وشنوه معروف تمام اقطار زمین است که به آن خوبی در هیچ جا تریاک به عمل نمی آید. حاصل این ده، تریاک و فندق است و این دو چیز در هر مکان یافت شود، دلالت بر لطافت هوا میکند. وشنوه از ییلاقاتی است که نظیر ندارد، سردی طبیعی دارد، هوای آن جا در تابستان، طوری است که بدون مانع، چراغ اشک نمیریزد و شعله آن تکان نمیخورد. با این حالت هوای آن جا طوری برودت دارد که آدمی محتاج به خزو سنجاب است. شکار کبک در آن جا از هر مکان بیش تر است. مزارع خوبی دارد که مثل «لار» طهران میماند. از سردی نمیتوان در آن جا زندگی کرد، سکنه و رعیت ندارد. در تابستان، ایلات در آن جا مسکن دارند و حکام کاشان و قم به آن جا میروند. همین قدر که اطلاع پیدا کردیم اینجا نگاشتیم."
(سفرنامه قم افضل الملک، سال ۱۳۳۴ هجری قمری، تصحیح زهرا اردستانی، قم: انتشارات زائر)
توضیحات
۱. اسم مهد علیا، جهان خانم بوده است. یکی از شعرا این شعر را در وصف حضرت علیّه، عزّت الدوله که از خوب رویان است و دختر مهد علیاست، سروده است و اشاره به جهان خانم مهد علیا کرده است. به رنگ و بوی جهانی و بلکه بهتر از آنی به حکم آنکه جهان پیر گشته و تو جوانی گمان میکنم که شاعر این شعر هم، سام میرزای شمس الشعرا است که محرم آن خانواده بوده است. ملک جهان خانم، ملقب به مهد علیا، نوه دختری فتحعلی شاه و زن محمد شاه و مادر ناصرالدین شاه، که یکی از ایادی بسیار مؤثر در عزل، تبعید وقتل میرزا تقی فراهانی (امیرکبیر) بود. وی چه در زمان پیری محمد شاه و بیماری او و چه در فاصله ای که پسرش از تبریز به تهران بیاید برای تحویل حکومت که حدود صد روز طول کشید امور کشور را اداره میکرد و به دوستان و رفقای خود، مواجب و تیول و سیورغال و وظیفه میداد که امیرکبیر مانع دخالتهای حکومتی او شد. مهد علیا در ابتدا سعی کرد خود را معشوقه امیرکبیر کند و چون موفق نشد، دختر شانزده سالهاش را به او داد تا به این ترتیب او را نرم کند و این راه هم جواب نداد. در نهایت، زمینه قتل امیرکبیر را فراهم نمود. مهد علیا نیز چون بسیاری از زنان و خواهران و مادران شاهان، رفیقباز بود و دارای چهار دلداده بود: علی قلی میرزا اعتضاد السلطنه، میرزا آقا خان نوری، علی خان حاجب الدوله و فریدون میرزا فرمانفرما (برادر شوهرش). مقبره مهد علیا در جهت غربی و عقب گنبد محمد شاه (صحن عتیق حرم حضرت معصومهس) قرار گرفته است و به شکل مربع مستطیل، با گچبریهای برجسته و زیبا، آراسته شده است.
(مجموعه راهنمای جامع ایرانگردی استان قم؛ شرح حال رجال ایران، مهدی بامداد)
۲. وشنوه: دهستان، قهستان، بخش کهک، شهرستان قم، ۲۴ کیلومتری جنوب خاور کهک، کوهستانی، سردسیر.
(فرهنگ معین)
۳. تیول: واگذاری در آمد و هزینه ناحیهای معین از طرف پادشاه و دولت به اشخاص، اقطاع.
(فرهنگ معین)
#محمد_رضا_جعفری
۱۴۰۵/۰۶/۰۶
#مادر_ناصرالدین_شاه
#روستای_وشنوه
August 31, 2026 111 1
