✍ افشین سلطانی و اسکندر زند
🔸 این روزها موضوع کاهش بارندگی و تشدید خشکسالی در کشور به یکی از نگرانیهای اصلی تبدیل شده است. بسیاری تصور میکنند که این پدیده صرفاً نتیجه تغییرات اقلیمی جهانی است؛ اما واقعیت این است که کاهش بارندگی تنها یک فرآیند طبیعی نیست و فعالیتهای انسانی سهم قابلتوجهی در آن دارد. بهرهبرداری بیرویه از منابع آب — بهویژه در بخش کشاورزی که بیشترین برداشت آب را به خود اختصاص داده — می تواند یکی از مهمترین عوامل کاهش بارش و عمیقتر شدن خشکسالی در کشور باشد. این فشار انسانی از طریق چند مکانیسم کلیدی در مقیاس محلّی و منطقه ای بر چرخه آب در آبخیز اثر گذار است و می تواند میزان بارندگی را کاهش دهد:
🔸 کاهش بازگشت رطوبت به جو:
برداشت بیرویه آب باعث خشک شدن تالابها، رودخانهها و دریاچهها شده است؛ دریاچه ارومیه نمونه روشن این روند است. این برداشت شدید همچنین سطح ایستابی آبهای زیرزمینی را پایین آورده است. خشک شدن پیکرههای آبی و افت سطح ایستابی، تبخیر طبیعی از سطح زمین و پوششهای گیاهی را کاهش میدهد. پوشش گیاهی ضعیفشده نیز توان تبخیر و تعرق کمتری دارد. در مناطق خشک، تبخیر و تعرق یکی از منابع اصلی رطوبت برای جریانات محلی است و سهم قابل توجهی از بارش از همین رطوبت محلی تامین میشود.
🔸 کاهش ناپایداری جو به دلیل گرمتر شدن سطح زمین:
خشک شدن سطح باعث افزایش دمای آن میشود، اما این گرما لزوماً موجب افزایش تشکیل ابر نیست، زیرا رطوبت کافی وجود ندارد. هوای خشک به سختی صعود میکند و صعود هوا شرط اصلی شکلگیری ابر است. بنابراین، ترکیب «گرمای بیشتر + رطوبت کمتر»، جو را پایدارتر کرده و احتمال بارش را کاهش میدهد.
🔸 افزایش گرد و غبار و کاهش بارش:
با خشک شدن پیکره های آبی و خاک، فرسایش بادی تشدید میشود و گرد و غبار گستردهتری تولید میشود. گرد و غبار به عنوان هسته های باران ساز عمل می کنند که در شرایط طبیعی برای وقوع بارندگی ضروری هستند. اما، زیادی گرد و غبار با افزایش زیاد در تعداد هسته های باران ساز سبب ریز شدن قطرات آب در ابر شده، فرآیند بارش و بارندگی را کاهش می دهد. اگرچه در شرایط خاصی که رطوبت هوا خیلی بالا باشد، زیادی گرد و غبار باعث وقوع بارندگی سهمگین می شود، اما در مناطق خشک کاهش بارندگی متداول تر خواهد بود. افزایش گرد و غبار همچنین می تواند شدت تابش خورشید را کاهش داده، تبخیر را مختل ساخته و بازگشت رطوبت به جو را کاهش دهد.
🔸 تغییر الگوهای باد و مسیرهای حمل رطوبت:
گرمتر و خشکتر شدن یک منطقه، اختلاف دما و فشار نسبت به مناطق اطراف را تغییر میدهد و این تغییرات مسیر جریان باد را نیز تحتتأثیر قرار میدهد. در نتیجه ممکن است رطوبتی که پیشتر وارد منطقه میشد اکنون منحرف شده و به منطقه نرسد. به این ترتیب، ورودی رطوبت خارجی نیز کاهش پیدا میکند. این اثر در مقیاس محلی قویتر و در مقیاس منطقهای ضعیفتر است.
🎯 جمع بندی: برداشت بیش از حد آب در کشور باعث خشک شدن زمین، افت شدید سطح آبهای زیرزمینی، ناپدید شدن پیکره های آبی و ضعیف شدن پوشش گیاهی شده است. این عوامل می توانند تبخیر و تعرق را کاهش داده، رطوبت جو را کم نموده، تشکیل ابر را محدود ساخته، گرد و غبار را افزایش داده و مسیر انتقال رطوبت را تغییر دهند و در نتیجه بارندگی را کاهش دهند. برای خروج از این چرخه، راهکارهای مهندسی ناکافی هستند. راهکار واقعی کاهش فوری برداشت آب از منابع آب زیرزمینی و سطحی و احیای تالابها و پوشش گیاهی در سراسر کشور است.
برای اطلاعات بیشتر این ویدئو را ببینید:
https://aparat.com/v/A5XVI
باز نشر از کانال اطلاع رسانی آزمایشگاه مدل سازی سیستم های تولید گیاهی (دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان)
https://t.me/PPSLab_guasnr
#اگری_یوتی
#دانشگاه_تهران
اگری یوتی| رسانه دانشگاهی
@agriut
@agricultureUt
