"نمیتوانم بفهمم خوشنویسی که قبلا تاریخ فناوری کار میکرد و شیوه سندخوانی و تحلیل وقایعش برای من هیجانانگیز و آموزنده بود، چرا مطالعه تاریخ و جامعه را رها کرده و مشغول توضیح دادن موضوعات دینی شده. دینداران فقط جنایت و خشونت به بار آوردهاند. چهطور آدم باهوشی مثل تو باید درگیر این خرافات باشد و برای اینکه جهان شکنندهاش را تحمل کند، به دین متوسل شود. هم دلسردم کردی و هم خیلی عصبانیام. به کلی از شما مایوس شدهام. تمایلی هم به گفتگو با شما ندارم چون دیگر اثری از هوشمندی در شما نیست."
این نقل به مضمون، البته نزدیک به متن، از چند پیام مکتوب و صوتی است که یکی از مخاطبان قدیمیام ارسال کرده. از پیشفرضهایی مانند اینکه قبلا تاریخ و جامعه را مطالعه میکردم و دیگر نمیکنم یا اینکه (لابد) فقط جهان من شکننده است و جهان دیگران پایدار و استوار که بگذریم، چالش اصلی این است:
بنیادگرایی مشکلی همهگیر است و تنها مومنان و دینداران را درگیر نمیکند؛ طاعونی است که همه در معرض آناند. ممکن است ملحد باشید و همانقدر بنیادگرا باشید که داعشیان یا منافقان جمهوری اسلامی. هر کس که دیگران را به صرف داشتن باوری متفاوت با خود یا برخی باورها که ممنوعه میداند، نادان، ابله یا فاقد هوش بداند، بنیادگرای معرفتی است.
و البته معمولا کار به اینجا ختم نمیشود. بنیادگرایی معرفتی به سرعت و در یکی دو گام به بنیادگرایی عملی میانجامد: آنها را که چون من نمیاندیشند یا باورهای ممنوعه دارند، حبس و تبعید کنید؛ مدارسشان را ببندید؛ نگذارید طبق باورهایشان عمل کنند؛ این بددینان مضحک را که در این زمانه الحاد، موحد شدهاند، بکشید؛ نسلشان را منقرض کنید.
بسیاری از ما فرعونی، هیتلری، مائویی، استالینی درون خود داریم که تنها آب ندیده و گرنه شناگر ماهری است. یکی از مهمترین آوردههای فکری و عملی جهان مدرن این بود که بتوانی همسایهات را که با تو تفاوتهای بسیار دارد، تحمل کنی. و البته خوشتان بیاید با بدتان بیاید، این آورده در اندیشه مسیحی و کردار مسلمانان قرون میانه ریشه داشت. خاطرهای بود کهن از عهد جدید و بغداد و ریِ قرون آغازین هجری که احیا شد و تطور یافت.
بنیادگرایی سلفی و شیعه و کاتولیک و ملحد نمیشناسد؛ طاعون طاعون است؛ همه در برابرش آسیبپذیرند و اگر بنا باشد گروهی از مردمان برای اینکه به دیگران آسیب نزنند، محدود شوند، طاعونزدگان بنیادگرا در اولویتاند، فارغ از اینکه محتوای اندیشه طاعونزدهشان چه باشد.
March 1, 2025 1.8K 21
