🔶ریشه لغوی نامواژگان افغان و پشتون
🔸بهطور کلی واژه افغان ماهیتی جغرافیایی و پشتون سرشتی قومی دارد، اما دیدگاه پژوهشگران در باب ریشه و مفهوم این دو واژه، متفاوت است. بحث پیرامون ریشه لغوی پشتون نسبت به افغان کمتر مطرح بوده و بسیاری از دیدگاهها در باب ریشه آن از منظر زبانشناسی، رد شدهاند. ظاهرا کارکرد واژه پشتون تا سده یازدهم قمری محدود به زبان محاورهای افغانان بوده است. محققان این واژه را برگرفته از ریشه *Pasianoi* بهمعنای کسی که پارسی یا پارتی است، دانستهاند.
🔸کهنترین اشاره به نام افغانان در منابع مکتوب، ظاهرا مندرج در اسناد زبان بلخی، متعلق به سده چهارم میلادی است. در این اسناد از افغانان با عبارت*αβαγανο* یا صورت لاتین آن*Abagano|Awagano* یاد شده است. از شباهت آوایی واژگان *Avagana* در اثر اخترشناس هندی و *Abojian|"阿薄健* در سفرنامه جهانگرد چینی شوآن زانگ با افغان نیز، نمیتوان چشم پوشید.
🔸برای اشاره به افغانان در منابع تاریخی و جغرافیایی دوره اسلامی بیشتر دو واژه افغان و اوغان با ضبطهای گوناگونی بهکار رفته است.
🔸برخی ریشه واژه فارسی افغان را کاوگان و اوگان ذکر شده در شاهنامه فردوسی دانستهاند:
سپهدار چون قارن کاویان
سپهکش چو شیروی و چو اندیان
اما"کاوگان" ضبط پساوندی از کاوه به معنی از دودمان کاوه است. صورت معرب این واژه نیز در منابع عربی بهصورت"کاوغان" آمده است که ارتباطی به قوم افغان ندارد.
برای واژه"آوگان" بسته به اینکه صورت کهن آنرا "آوه"،"آوگ"،"آو" در نظر بگیریم، میتوان بهترتیب معانی وابسته به دودمان آوه، برگرفته از شهر اَوَج در میانه قزوین و همدان و کسیکه با آب پیوندی دارد، متصور شویم.
از منظر لغتشناسی افغانرا برگرفته از کلمه ترکیبی "اسواغانه" به معنای سرزمین اسبسواران پنداشتهاند. با وجود این، صحیح آنست که افغانرا از ریشه"اوفگان" بهمعنای کوهنشین در مقابل"دهگان" بهمعنای دهنشین بدانیم که صورت معرب آن اوغان است. دستکم شماری از افغانان در گویش محلی هندوان با نام"روهیله" بهمعنای کوهستانیان شهرت یافتهاند که درستی ریشه لغوی گفته شده را میرساند.
🔸بنابراین افغانان در منابع بیشتر با واژگان افغان و اوغان با ضبطهای گوناگونی همچمون اوغنان، ابغان و ایغان مورد خطاب قرار گرفتهاند.
#افغان
#پشتون
🔸@ParsibanHistory🔸
Forwarded fromParsiban: History of Afghan and Afghanistan
2September 24, 2026 93 1
