البته باید دقت داشته باشیم که من سراسر در مقام نفی یا نقد اندیشه سیاسی ایرانی در دورههای مختلف نیستم. در هر دوره مفاهیم سودمندی وجود دارند که میتوانیم از آنها بهره ببریم؛ حتی در اندیشه سیاسی اسلام نیز چنین مفاهیمی وجود دارد. مسئله این نیست که بگوییم چون اندیشه سیاسی ایران به یک الگوی مدرن غربی تبدیل نشده، پس اساساً اندیشه سیاسی نیست. من کاملاً با چنین برداشتی مخالفم.
آن چیزی که به نظرم باید در نظر بگیریم این است که این تحولات را به شکل یک روند خطی نبینیم. اندیشه سیاسی ما عمدتاً از دو زیرساخت مهم برخاسته است: نخست کیهانشناسی و جهانبینی ایران باستان و در مرحله دوم جهانبینی دینی اسلام. هرکدام از این دو مرحله نیز پیچیدگیها، تحولات و صورتبندیهای متفاوتی داشتهاند و نمیتوان آنها را یکپارچه و ثابت در نظر گرفت.
از این منظر، وقتی به مسئلهای که جواد طباطبایی درباره نزولی بودن سیر اندیشه سیاسی در ایران و اسلام مطرح میکند نگاه میکنیم، شاید بتوان آن را از زاویه دیگری نیز فهمید. مسئله فقط این نیست که اندیشه سیاسی در ایران «ضعیف» شده یا متفکر سیاسی نداشتهایم؛ مسئله این است که اندیشه سیاسی نتوانست تداوم نظری خود را حفظ کند و به یک حوزه مستقل معرفتی تبدیل شود.
البته در این میان استثناهایی هم وجود دارند؛ فارابی و مسکویه رازی از مهمترین نمونههایی هستند که نشان میدهند امکان صورتبندی فلسفی و نسبتاً مستقل امر سیاسی در سنت اسلامی وجود داشته. اما در مجموع، بخش بزرگی از مباحث سیاسی در دوره اسلامی همچنان در چارچوب پیشفرضهای اصلی کلام و شریعت قرار داشت و مسائلی مانند وحی، نبوت و رسالت در بنیان این دستگاههای فکری حضور داشتند.
برای همین است که به گمانم وقتی از سیر نزولی اندیشه سیاسی در دورههای اخیر صحبت میکنیم، نباید صرفاً تعداد متفکران یا حجم آثار سیاسی را معیار قرار دهیم. مسئله عمیقتر از این حرفهاست. باید ببینیم اندیشه سیاسی تا چه اندازه توانسته از مبانی اولیه خود فاصله بگیرد، آنها را مورد پرسش قرار دهد و به یک حوزه مستقل برای تولید مفاهیم و نظریههای سیاسی تبدیل شود.
در نهایت، پرسش اصلی برای من این نیست که آیا ایران اندیشه سیاسی داشته یا نداشته است؛ پاسخ روشن است: داشته است. پرسش مهمتر این است که چرا این اندیشه، با وجود داشتن میراث فکری گسترده و مفاهیم مهم در دورههای مختلف، نتوانست آن تداوم و استقلال نظریای را پیدا کند که در بخش مهمی از سنت مدرن غربی شکل گرفت.
و شاید دقیقاً از همینجا بتوان دوباره به همان بحث ابتدایی برگشت: اینکه بنمایه هستیشناسانه یک اندیشه چه نسبتی با امکان رشد و پویایی آن دارد؟ به گمانم، اگر بخواهیم وضعیت اندیشه سیاسی در ایران را بفهمیم، باید از بررسی صرف گزارههای سیاسی فراتر برویم و به سراغ مبانی عمیقتری برویم که این گزارهها از دل آنها شکل گرفتهاند.
Forwarded fromاَشَه
August 14, 2026 2.4K 5
