مبانی هستیشناختی و مسئله پویایی اندیشه سیاسی
اخیراً بهصورت جستهوگریخته در حال مطالعه اندیشه سیاسی هستم و در خلال این خوانشها به نکتهای برخوردم که برایم جالب بود و باعث شد کمی بیشتر درباره نسبت میان مبانی نظری و اندیشه سیاسی فکر کنم.
وقتی میگوییم بنمایهٔ هستیشناسانه داشتن میتواند باعث اعتلا و رشد یک اندیشه سیاسی شود، به این معناست که یک اندیشه سیاسی صرفاً مجموعهای از گزارهها درباره قدرت و حکومت نیست، بلکه پشت آن نوعی تصور از انسان، جهان، حقیقت و نسبت انسان با جهان قرار دارد. همین مبانی میتوانند گاهی مستقیماً به یک تفسیر سیاسی راه ببرند و جهت خاصی به آن بدهند.
برای مثال، جان لاک، پدر لیبرالیسم کلاسیک، معتقد بود ذهن انسان هنگام تولد همچون لوحی سفید است. از نظر او، عقاید، ارزشها و انگاشتههای ما عمدتاً حاصل تجربهها و برداشتهای حسی ما از جهاناند. این تجربهگرایی لاک صرفاً یک بحث معرفتشناختی باقی نماند و بازتاب مستقیمی در استدلالهای سیاسی او پیدا کرد. تلقی او از شناخت، طبیعت انسان و تجربه، در کنار سایر مبانی فلسفیاش، به صورتبندی نظریهای درباره قانون طبیعی (jus naturale / natural law) و حقوق طبیعی انسان انجامید.
از اینجا به عقیدهای نوین درباره حقوق جهانی بشر میرسیم. در این نگاه، برخلاف تصوری که حقوق انسان را صرفاً عطیهای از جانب خداوند (نگاه اکویناس) یا حاکم میدانست، انسان به اعتبار انسان بودن خود صاحب حق و حقوق است. بنابراین، حق دیگر صرفاً چیزی نیست که از بالا به انسان اعطا شود، بلکه امری است که با خود انسان و طبیعت انسانی او پیوند دارد.
به گمانم اهمیت این مسئله زمانی بیشتر روشن میشود که آن را با نظامهایی مقایسه کنیم که در آنها مشروعیت حکومت یا حاکمیت، در پیوند با یک نظام کیهانشناسی و یک نیروی قدسی تعریف میشود. ضعف بالقوه چنین نظامهایی این است که ممکن است حق را نه بهعنوان امری پیشینی و متعلق به انسان، بلکه بهمثابه یک آپشن یا عطیه الهی در نظر بگیرند. در چنین شرایطی، حقوق انسان میتوانند وابسته به تفسیر و اراده یک قدرت بیرونی از انسان تعریف شوند و همین مسئله امکان استفاده از این دستگاه نظری برای توجیه حکومتهای خودکامه را افزایش میدهد.
البته منظورم این نیست که هر اندیشهای که مشروعیت خود را به امر قدسی پیوند میدهد، الزاماً به استبداد منتهی میشود. مسئله پیچیدهتر از این است. نکته اینجاست که وقتی هم مشروعیت حاکم و هم حق انسان هر دو از یک منشأ قدسی استنباط شوند، نسبت میان آن دو به نوع تفسیر ما از اراده الهی وابسته میشود. در چنین دستگاهی ممکن است شورش علیه پادشاه اساساً نامشروع تلقی شود؛ چون پادشاه قدرت خود را از خداوند میگیرد و انسان نیز متقابلاً حق خود را از خداوند. در نتیجه، اگر حاکم به نام همان منشأ قدسی فرمان دهد، مقاومت در برابر او نیازمند ارائه تفسیری است که نشان دهد خود حاکم از آن نظم قدسی خارج شده است.
به گمانم اینجا میتوان به مسئله اندیشه سیاسی در ایران رسید. اندیشه سیاسی در ایران، از یک سو میراث نظریِ ایران باستان را با خود دارد و از سوی دیگر، پس از ورود اسلام، در نسبت با جهانبینی اسلامی شکل گرفته است. بنابراین، با نوعی دیالکتیک میان آنچه پیشتر در ایران باستان وجود داشته و اندیشههای اسلامی مواجهیم. مسئلهای که به نظرم در اینجا اهمیت دارد این است که این اندیشه سیاسی، برخلاف بخش مهمی از سنت مدرن غربی، کمتر توانست یک شالوده هستیشناختی و معرفتشناختی مستقل برای خود ایجاد کند و از دل آن به یک حوزه مستقل از معرفت سیاسی برسد.
این نکته البته به معنای آن نیست که اندیشه سیاسی در ایران فاقد مبانی هستیشناختی بوده است. برعکس، کیهانشناسی ایران باستان خود بخشی از بنیان فکری آن را تشکیل میداد و در دوره اسلامی نیز جهانبینی دینی اسلام، کلام و شریعت نقش مهمی در صورتبندی اندیشه سیاسی داشتند. مسئله این است که این مبانی کمتر به صورت یک دستگاه مستقل برای اندیشیدن درباره امر سیاسی توسعه پیدا کردند.
در بخش مهمی از سنت مدرن غربی، بهتدریج اندیشه سیاسی توانست از وابستگی مستقیم به الهیات و دیگر حوزههای معرفتی فاصله بگیرد و به حوزهای نسبتاً مستقل تبدیل شود. به همین دلیل، مفاهیمی مانند حق، آزادی، حاکمیت، دولت و مشروعیت توانستند موضوع بحثی مستقل قرار بگیرند و مبانی فلسفی متفاوتی برای آنها ساخته شود. تجربهگرایی لاک را نیز باید در همین زمینه فهمید؛ یعنی نه بهعنوان یک گزاره منفرد، بلکه بهعنوان بخشی از یک دستگاه معرفتی که توانست به صورتبندی مسائل سیاسی راه پیدا کند.
Forwarded fromاَشَه
August 14, 2026 1.5K 5
