تاریخچه سلاح گرم در ایران
شکل گیری صنعت توپ سازی در ایران
قسمت 135
بعد از شکست تلخ ارتش ایران در نبرد چالدران یک تحول عظیم در ارتش و صنایع اسلحه سازی ایران آغاز شد. ورود توپ و تفنگ های خریداری شده از پرتغال به ایران در همان دوران شاه اسماعیل یکم باعث شد تا صنعتگران و اسلحه سازان ایرانی برای اولین بار با تکنولوژی روز اسلحه سازی در اروپا آشنا شوند. تلاش های این اسلحه سازان در دوران شاه تهماسب اول به نتیجه رسید و کم کم بخش هایی از صنعت اسلحه سازی سلاح های گرم در ایران بومی شد. صنعت توپ و تفنگ سازی در ایران در دوران شاه عباس اول به اوج رشد و توسعه خود رسید و توسعه توپ خانه ایران تا پایان دوره شاه عباس دوم ادامه یافت.
ساختار توپ های ایرانی
توپ های ایرانی عمدتا از مفرغ ساخته و لوله های آن ها بی خان و سرپر بود. باروت را به درون توپ ریخته و سپس گلوله فلزی یا سنگی را با سمبه درون لوله استوار می کردند، بعد فتیله را آتش زده و گلوله با کمک گاز باروت شلیک می شد.
میزان برد هر توپ به میزان باروت مصرفی آن ارتباط داشت. لوله های توپ روی یک یاتاقان دو چرخ سوار می شد و نقل انتقال آنها بسیار دشوار بود.
نحوه توپ ریزی در دوران صفوی
در مورد روش های توپ در دوران صفوی اطلاعات چندانی به جای نمانده اما یک کتاب کوچک نوشته سلیمان قورچی یکی از توپچیان عصر صفوی باقی مانده که مراحل ساخت توپ های جنگی را این گونه توضیح داده است:
تنوره ساختن از گچ و آجر، ساختن میل میان تنوره از آهن، ساخت سه پایه های آهنین جهت پایین تنوره ها، ساخت قالب سندان، ساخت ناودان جهت ریختن مصالح توپ به تنوره، کندن چاه جهت تنورهف ساختن کوره، مصالح و اجناس به میزان مشخص ( مصالح مورد نیاز یکصدجز مس، ده جز قلع، 8 جز برنج)، هیمه کوره مقدار و کیفیت آن ، گذاشتن ناودان و ریختن مصالح به تنوره ، ساخت کوره جهت احتیاط، چگونگی بیرون آوردن توپ از چاه و بیرون آوردن میل میانی از درون آن .
با رواج ساخت توپ های جنگی در ایران استخراج فلزات نیز در ایران گسترش یافت، مس مورد نیاز از معادن ساری،کرمانشاه و قزوین و سرب نیز از معادن کرمان استخراج می شد.
تاثیر ورود انگلیسی ها بر اسلحه سازی ایران
تا پیش از ورود برادران شرلی به ایران ساخت سلاح گرم به صورت انبوه امکان پذیر نبود اما بعد از ساخت کارخانه ساخت توپ و تفنگ در اصفهان طی مدت کوتاهی 500 توپ جنگی و 20 هزار قبضه تفنگ ساخته شد. یکی از نکات جالب توجه ورود اوزان انگلیسی به ساختار نظامی ایران بود و اگر یک توپ گلوله 36 کیلوگرمی پرتاب می کرد در ارتش ایران هشتاد پوندی نامیده می شد.اما سلاح های گرم ایران تنها در کارخانه اصفهان ساخته نمی شد و شاه عباس یکم به صورت جداگانه از کمپانی هند شرقی نیز مقداری توپ و تفنگ خرید.
ورود زنبورک به ساختار ارتش ایران
علاوه بر توپ های سبک و سنگین نوعی توپ بسیار سبک به نام زنبورک نیز به زراد خانه ارتش صفوی اضافه شده بود.
خاستگاه دقیق این توپ مشخص نیست اما برای اولین بار در سال 982 شمسی مصادف با 1603 میلادی توسط برادران شرلی به سلاح های ارتش ایران افزوده شد. زنبورک سلاح بسیار سبک بود که نقل انتقال آنها بسیار سریع انجام می شد و به واحد آن زنبورک خانه نامیده می شد
هنر توپ سازی برخوردار باشی
در جریان فتح قلعه دم دم در تابستان 989 شمسی برخوردار باشی 21 تن مس برای ساخت توپ های قلعه کوب در اختیار داشت و توانست در عرض 40 روز سه توپ بزرگ و یک توپ بالمیز(همان توپ قلعه کوب) بسازد که توانایی شلیک گلوله های 9، 84 و 120 کیلوگرمی را داشتند.
همچنین در جریان فتح ایروان نیز توپ های قلعه کوب ایرانی نقش اساسی ایفا می کردند،. برخوردار باشی در پای دیوارهای ایروان دو توپ عظیم ساخت که هر فتح و نصرت نامیده شده و هر کدام گلوله های 120 کیلوگرمی پرتاب می کردند.
ادامه دارد
#مطالب_تاریخی
#تاریخچه_سلاحهای_گرم_ایران
#سلاح_سرد
#سلاح_گرم
#شاه_اسماعیل_یکم
#شاه_تهماسب
#شاه_عباس_یکم
#شاه_صفی_اول
#ایروان
#برادران_شرلی
#توپخانه
#برخوردار_باشی
@Enza_History_Panel
Forwarded fromENZA
24
6
1September 3, 2026 3K 19
