📚 «برادران کارامازوف»؛ تأملی بر انسان، ایمان و رنج
واقعیتش هنوز نمیتونم بگم «برادران کارامازوف» رو تموم کردم. انگار فقط آخرین صفحهش رو خوندم، نه اینکه واقعاً ازش عبور کرده باشم. بعضی کتابها با بستن جلدشون تموم میشن، اما کارامازوف از همون لحظه شروع میکنه توی آدم زندگی کردن.
بعد از تموم کردنش، یه حس عجیبی همراهم موند؛ نه غم بود، نه شادی. بیشتر شبیه وزنهای بود که بیصدا روی قلبم گذاشته باشن؛ چیزی که هنوز اسمش رو نمیدونم، اما میدونم چیزی به من اضافه کرده. شاید سالها بعد، وسط یک رابطه، موقع بخشیدن کسی یا وقتی دوباره بین ایمان و شک گیر کردم، تازه بفهمم این کتاب چه بذری در من کاشته.
یکی از بزرگترین شاهکارهای داستایفسکی این بود که یک انسان رو به چهار قسمت تقسیم کرد.
دیمیتری، شور و میل و هیجان انسانه؛ خطا میکنه و سقوط میکنه، اما هنوز ظرفیت عشق و پشیمونی داره.
ایوان، عقل پرسشگره؛ همون بخشی که حاضر نیست برای آرامش، جواب ساده قبول کنه.
آلیوشا، ایمانه؛ نه ایمان کور، بلکه مهربانی و حضوری که حتی وسط تاریکی، انسان رو رها نمیکنه.
و اسمردیاکوف، اون بخش تاریکیه که میخواد مسئولیت انتخابهاش رو از دوشش برداره.
شاید برای همین بعد از این کتاب، قضاوت کردن آدمها برام سختتر شد و هر بار میخوام دربارهی کسی حکم بدم، ناخودآگاه از خودم میپرسم:
«اگه من جای اون بودم، واقعاً مطمئنم انتخاب متفاوتی میکردم؟ الان برادرِ غالب در روان این فرد کدومه؟»
از همه بیشتر، ایوان ذهنم رو درگیر کرد. مخصوصاً وقتی دربارهی رنج کودکان حرف میزد و میگفت اگر اشک حتی یک کودک بهای هماهنگی این جهان باشه، «من بلیت این جهان رو پس میدم.» نتونستم او رو صرفاً یک آدم بیایمان ببینم؛ بیشتر انسانی بود که رنج رو آنقدر جدی گرفته که حاضر نیست با هیچ جواب سادهای آروم بشه.
اما داستایفسکی درست کنار ایوان، آلیوشا رو گذاشت. انگار نمیخواست بگه کدومشون حق دارن. آلیوشا برای من جواب ایوان نبود؛ پناه ایوان بود. یادآوری میکرد که همیشه لازم نیست اول برای درد یک انسان جواب پیدا کنیم؛ بعضی دردها استدلال نمیخوان، حضور میخوان.
و بعد «مفتش اعظم»؛ فصلی که احتمالاً تا سالها با شنیدن اسم داستایفسکی یادش میافتم. حرفهای مفتش ترسناک بودن چون قابل فهم بودن: اینکه شاید انسان بیشتر از آزادی، امنیت بخواد؛ بیشتر از حقیقت، نان؛ و بیشتر از انتخاب، کسی رو بخواد که به جاش انتخاب کنه.
اما مسیح در جوابش استدلال نمیکنه؛ فقط میبوسدش.
برای من، اون بوسه یعنی بعضی حقیقتها از جنس برهان نیستن. بعضی چیزها مثل عشق، بخشش و ایمان رو نمیشه ثابت کرد؛ باید زندگیشون کرد.
و زوسیما با یک جمله، بار اخلاقی تمام کتاب رو روی دوش آدم میذاره: «هر کس در برابر همه و برای همه مسئول است.»
اینجا زوسیما و اسمردیاکوف تقریباً مقابل هم قرار میگیرن؛ یکی میگه «من مسئول نیستم»، دیگری میگه «همهی ما مسئولیم». شاید بخش بزرگی از زندگی انسان، انتخاب بین همین دو نگاه باشه.
و عجیبترین چیز، پایان کتابه. بعد از آنهمه حرف از خدا، شر، گناه و رنج، داستایفسکی کتاب رو با چند کودک تموم میکنه. انگار بعد از هزار صفحه فلسفه، آروم میگه: شاید امید همیشه در جوابهای بزرگ نیست؛ گاهی در یک خاطرهی خوبه.
شاید یک مهربانی کوچک که سالها پیش تجربه کردیم، روزی که نزدیکه از انسان بودنمون دست بکشیم، دوباره نجاتمون بده.
برای همین، بعد از این کتاب دیگه کمتر میپرسم «چه کسی گناهکاره؟» و بیشتر میپرسم: «چه چیزی این انسان رو به اینجا رسونده؟»
قبل از کارامازوف دنبال قهرمان میگشتم؛ حالا فکر میکنم داستایفسکی اصلاً دنبال قهرمان نیست، دنبال انسانه. انسانی که میتونه همزمان شک کنه و ایمان داشته باشه، سقوط کنه و دوباره بلند بشه، گناهکار باشه و هنوز ظرفیت دوست داشتن رو از دست نداده باشه.
شاید مهمترین چیزی که از «برادران کارامازوف» یاد گرفتم همین باشه:
هیچ انسانی آنقدر ساده نیست که بشه با یک کلمه تعریفش کرد.
✍️🏻 مانیا باغ آراء
🔹️ انجمن علمی دانشجویی روانشناسی دانشگاه تبریز
🔸️کانال انجمن:
@psy_ut
