95
نقد هنری اساساً چه میکند؟
غالباً تصویری که در جامعه از «نقد» وجود دارد، تصویری نسبتاً ساده است: منتقد به سراغ یک اثر هنری میرود، کاستیهای آن را بیان میکند و مخاطب را با نقاط قوت و ضعف اثر آشنا میسازد.
اما آیا کارکرد نقد هنری صرفاً یافتن خطاهاست؟
اگر نقد را فقط به معنای پیدا کردن ایرادات بدانیم، بخش مهمی از ماهیت آن را نادیده گرفتهایم. منتقد قرار نیست تخریبگر باشد یا صرفاً به هنرمند بگوید چه چیزی درست و چه چیزی غلط است. نقد، در معنای عمیقتر، مواجههای اندیشمندانه با اثر هنری است؛ مواجههای که میتواند به فهم اثر، هنر و حتی خودِ ما از جهان کمک کند. از این منظر، منتقد بیش از آنکه تخریبگر باشد، میتواند سازنده و جریانساز باشد.
هیچ جامعهی هنریای از نقد بینیاز نیست؛ زیرا هنر غایت و کمالی نهایی و از پیش تعیینشده ندارد. هنر همواره امکانهای تازهای میگشاید و نقد نیز بخشی از همین فرایند گشودن و بازاندیشی است.
نقد الزاماً با یافتن کاستیها آغاز و با محکوم کردن اثر پایان نمییابد. گاهی مهمترین کار منتقد آشکار کردن ارزشهایی است که هنوز بهدرستی دیده یا فهمیده نشدهاند. او میتواند اثری را تحسین کند، جایگاه و ویژگیهای منحصربهفردش را توضیح دهد و آن را در نسبت با آثار و جریانهای دیگر قرار دهد. بنابراین نقد نهتنها ابزاری برای سنجش، بلکه وسیلهای برای معرفی، فهم و تثبیت اثر در حافظهی هنری جامعه است.
اما نقد چگونه میتواند سازنده باشد؟
منتقد ممکن است خطاهای اثر را در سطح فرم یا محتوا آشکار کند، اما کار نقد در همینجا پایان نمییابد. وقتی میگوید عنصری بهدرستی به کار نرفته، پرسشی بنیادیتر شکل میگیرد: اگر این عنصر نباید چنین باشد، چه امکان دیگری وجود دارد؟ اگر این انتخاب نادرست است، انتخاب درست چیست؟
حتی حذف یک عنصر نیز تغییری خلاقانه در ساختار اثر است و میتواند امکان پیدایش صورتی تازه را فراهم کند. بنابراین نقد، حتی در مقام نفی، وجهی ایجابی دارد: با نشان دادن آنچه نمیتواند باشد، گاهی امکان آنچه میتواند باشد را آشکار میکند.
از این منظر، نقد میتواند بخشی از فرایند آفرینش باشد. منتقد با پرسش از اثر، مرزهای آن را آشکار میکند و گاهی درست در همین مرزها امکانهای تازهی هنری پدیدار میشوند.
ممکن است منتقد معتقد باشد اثر نه در یک عنصر خاص، بلکه در اساس با مسئلهای جدی روبهروست. در این شرایط، پرسش اصلی این نیست که «چرا این اثر را دوست نداری؟» بلکه باید پرسید: «چرا آن را ناموفق میدانی؟»
منتقد باید نشان دهد اثر از چه جهت، در ساختار فرمی، محتوایی، روایی، زیباییشناختی یا نسبت میان این عناصر، دچار مشکل شده است. ارزش نقد نیز تا حد زیادی در همین استدلالهاست؛ منتقد صرفاً حکم صادر نمیکند، بلکه دلیل آن را توضیح میدهد.
این استدلالها میتوانند در جامعهی هنری جهت ایجاد کنند. منتقد هنگام توضیح موفق یا ناموفق بودن اثر، فقط دربارهی همان اثر سخن نمیگوید؛ بلکه شیوهای برای دیدن پیشنهاد میکند: اینکه از چه زاویهای به اثر نگاه کنیم، به چه عناصری توجه کنیم و چه پرسشهایی مطرح سازیم.
از این جهت، نقد تنها سخن گفتن دربارهی هنر نیست؛ بلکه میتواند شیوهای برای «دیدن» هنر باشد.
منتقد، در مقام میانجی میان اثر و مخاطب، در شکلگیری افق دریافت اثر نقش دارد. هیچ اثری در خلأ دیده نمیشود؛ ما آثار هنری را از خلال پیشفرضها، مفاهیم، سنتها و شیوههای دیدن خود دریافت میکنیم. نقد میتواند این افق را تغییر دهد و به مخاطب امکان دهد چیزی را ببیند که پیشتر قادر به دیدنش نبوده است.
به همین دلیل، جایگاه نقد در حیات هنری جامعه مهم است. منتقد نه صرفاً داور اثر است و نه سخنگوی هنرمند؛ او بخشی از گفتوگویی میان اثر، هنرمند و مخاطب است؛ گفتوگویی که در آن معنای اثر نیز لزوماً نهایی و از پیش تعیینشده نیست، بلکه در فرایند مواجهه و تفسیر آشکارتر میشود.
هنر عرصهی پرسش، امکان و گشودگی است و نقد زمانی زنده و مؤثر است که به جای بستن این امکانها، آنها را آشکارتر کند.
نقد خوب اثر را صرفاً ویران نمیکند؛ آن را دوباره میخواند، دوباره میبیند و امکانهای پنهانش را آشکار میسازد.
از همین رو، منتقد میتواند همزمان بر هنرمند، اثر و مخاطب اثر بگذارد: به هنرمند امکان بازاندیشی دهد، اثر را از منظری تازه بنمایاند و به مخاطب شیوهای دقیقتر برای دیدن و اندیشیدن بیاموزد.
شاید همینجاست که نقد از «داوری ساده دربارهی هنر» فراتر میرود و به بخشی از زندگی هنری تبدیل میشود؛ زیرا هرجا هنر میخواهد خود را دوباره بیافریند، پرسش نیز باید حضور داشته باشد.
اما چرا نظر منتقدان را ارزشمند میدانیم؟ مرز میان نقد و سلیقهی شخصی کجاست؟
و اساساً نقد چیست؟
در بخش دیگری به این پرسشها خواهیم پرداخت.
@Philosophyof_art
