هندسه قدرت: واکاوی اقدامات طالبان علیه جامعه شیعه افغانستان
اقدامات اخیر طالبان علیه جامعه شیعه، بهویژه در محرم امسال، نه رفتاری پراکنده، بلکه راهبردی نظاممند در چارچوب ملتسازی انحصارگرایانه و تثبیت حاکمیت است. این پدیده را نباید صرفاً به تعصب مذهبی تقلیل داد؛ بلکه پاسخی به بحرانهای ساختاری ناشی از گذار طالبان از جنبش شورشی به موجودیت شبهدولتی است. در این گذار، ضعف مشروعیت، ناتوانی اقتصادی و فشار مدیریت انتظارات، به سیاست واگذاری امتیازات هویتی به پایگاه اجتماعی وفادار انجامیده است. راهبرد این پروژه در چهار لایه قابل واکاوی است:
یکم: بحران گذار و برساختن «دیگری»
طالبان برای جبران فقدان مشروعیت سیاسی و کارکردی، به مشروعیت هویتی-ایدئولوژیک پناه میبرد و با مرزکشی میان «خود» و «دیگری» (مانند الزام شیعیان به تعهدنامه حنفی، حمله به نهادهای فکری و رسانهای) درصدد تعیین مرزهای ملت یکدست مورد نظر خود برمیآید.
دوم: اقتصاد سیاسی سرکوب و توزیع رانت هویتی
در شرایط ناتوانی اقتصادی، طالبان با اعطای اختیارات سرکوبگرانه، مصادره اموال نهادهای شیعی و تحقیر نمادین اقلیت، «رانت هویتی» را جایگزین رانت اقتصادی میکند تا بدون هزینه مادی، انسجام درونی خود را از طریق تبعیض و انقیاد دیگری حفظ نماید (مصادیق: نوآباد غزنی، شهرک امید سبز، مصلی شهید مزاری و حوزه خاتمالنبیین).
سوم: محاصره فضایی و تخریب زیستبوم شیعی
سیاست طالبان فراتر از آزار فیزیکی، قلمروگشایی در فضاهای حیاتی (آموزشی، رسانهای، مناسکی) است. احضار روحانیون، دخالت در امور شخصیه، تعطیلی مراکز علمی و رسانهای (مدرسه خاتمالنبیین، تلویزیون تمدن)، محدودیتهای شدید در محرم (بهویژه هرات) و حذف زنان شیعه از عرصههای علمی و اجتماعی، همگی در جهت فروپاشی نهادهای بازتولیدکننده آگاهی جمعی و هویت شیعی است.
چهارم: رقابت در بازار افراطیگری و سیگنالهای ژئوپلیتیک
طالبان در رقابت با داعش خراسان، با تشدید سرکوب شیعیان، اعتبار ایدئولوژیک خود را در میان شبکههای سنیمذهب تقویت کرده و به بازیگران منطقهای و فرامنطقهای بهعنوان سنگری مستقل سنیمذهب پیام میفرستد؛ اقدامی که فراتر از تحریک ایران، سرمایه سیاسی و مادی برای امارت به همراه دارد.
نتیجهگیری؛
پروژه طالبان نه پاکسازی فوری، بلکه فرسایشی بلندمدت برای تهیسازی جامعه شیعه از سرمایههای اجتماعی، فرهنگی و نهادی است تا به انقیاد کامل یا حاشیهنشینی خاموش کشانده شود. مقاومت مؤثر، نیازمند بازآفرینی شبکههای دانش، ارتباطات و همبستگی در فضای تحت محاصره و خلق اشکال نوین سازمانیافتگی است؛ چه در این نبرد، فضا خود به میدان اصلی منازعه بدل شده و سکوت در برابر محاصره تدریجی، پایانبخش تاریخ و هویتی خواهد بود.
موسسه مطالعات تحلیلی افغانستان
------
https://t.me/IASA_AF
Telegram
موسسه مطالعات تحلیلی افغانستان
📌 مؤسسه مطالعات تحلیلی افغانستان
نهادی مستقل و پژوهشی با تمرکز بر افغانستانشناسی تحلیلی، مطالعات مهاجرت و تولید دانش مبتنی بر واقعیت برای شناخت بهتر افغانستان و کمک به تصمیمگیری آگاهانه.
July 28, 2026 67
