جنگ‌های ایران و روسیه را از کجا باید آغاز کرد؟ روایت‌های رایج از… — منابع تاریخ معاصر — TG.ME

جنگ‌های ایران و روسیه را از کجا باید آغاز کرد؟ روایت‌های رایج از جنگ‌های ایران و روسیه معمولاً از اوایل قرن نوزدهم آغاز می‌شوند؛ از پیشروی روسیه در قفقاز، عهدنامه گلستان و ترکمانچای، شکست‌های نظامی ایران و سرانجام از دست رفتن بخش‌هایی از سرزمین‌های قفقازی. در این روایت، جنگ تقریباً نقطه آغاز رابطه ایران و روسیه است. اما آیا واقعاً می‌توان جنگ‌های ایران و روس را بدون فهمیدن آنچه پیش از جنگ در قفقاز رخ داده بود، فهم کرد؟ مقاله «روابط ایران و روسیه بر بستر ژئوپلیتیک متغیر قفقاز (۱۵۲۱–۱۷۲۲)» نوشته جواد مرشدلو و آلبرت ک. دوایتی، نقطه شروع متفاوتی پیشنهاد می‌کند. نویسندگان به جای آغاز کردن از جنگ، به سراغ نظم منطقه‌ای قفقاز می‌روند؛ جایی که ایران صفوی، عثمانی و روسیه به‌تدریج در یک میدان ژئوپلیتیکی مشترک قرار گرفتند. از این منظر، رابطه ایران و روسیه از ابتدا رابطه‌ای صرفاً خصمانه نبود. تجارت، به‌ویژه تجارت ابریشم، و منافع مشترک در برابر عثمانی، زمینه‌هایی برای همکاری میان دو قدرت ایجاد کرده بود. در دوره شاه عباس اول نیز تثبیت اقتدار صفوی در قفقاز به امنیت مسیرهای تجاری و گسترش روابط ایران و روسیه کمک کرد. اما همین قفقاز که زمینه همکاری را فراهم کرده بود، به‌تدریج به عرصه رقابت دو کشور برای گسترش نفوذ تبدیل شد. اینجاست که مقاله برای فهم جنگ‌های قرن نوزدهم اهمیت پیدا می‌کند. جنگ را نباید صرفاً لحظه آغاز دشمنی ایران و روسیه دانست؛ جنگ می‌تواند محصول دگرگونی تدریجی یک نظم منطقه‌ای باشد. با گسترش روسیه به سوی قفقاز، تغییر موازنه قدرت، ضعف اقتدار صفوی و سپس فروپاشی آن، مسئله قفقاز وارد مرحله تازه‌ای شد. مقاله نشان می‌دهد که این تحولات، منطق روابط ایران و روسیه را از همکاری و رقابت محدود به سمت رویارویی گسترده‌تر تغییر دادند. بنابراین شاید برای فهم جنگ‌های ایران و روس، پرسش مناسب این نباشد که: «چرا روسیه به ایران حمله کرد؟» بلکه باید پرسید: «چه تحولی در نظم قفقاز رخ داد که ایران و روسیه را از همکاری و رقابت محدود به جنگ رساند؟» این تغییر پرسش، جنگ را از یک سلسله شکست‌های نظامی و قراردادهای تحمیلی، به بخشی از تاریخ طولانی‌تر تحول نظم سیاسی و ژئوپلیتیکی قفقاز تبدیل می‌کند. مقاله مرشدلو و دودایتی می‌تواند نقطه شروع مناسبی برای این بازخوانی باشد؛ بازخوانی‌ای که جنگ‌های ایران و روسیه را نه یک حادثه ناگهانی در آغاز قرن نوزدهم، بلکه نتیجه یک فرایند طولانی تغییر موازنه قدرت در قفقاز می‌بیند. https://ensani.ir/file/download/article/1757928658-68c7dcd20d86c-10054-1403-2-13.pdf https://t.me/historytextt