ماهیت دولت ایران در دوره رضاشاه؛ کتاب «نظریه دولت در ایران: دولت در… — منابع تاریخ معاصر — TG.ME

📚 ماهیت دولت ایران در دوره رضاشاه؛ کتاب «نظریه دولت در ایران: دولت در دوره پهلوی اول» نوشته محمدسالار کسرایی تلاشی است برای پاسخ به یک پرسش مهم: دولت ایران در دوره رضاشاه را دقیقاً چگونه باید فهمید؟ درباره دولت ایران‌در دوره رضاشاه، مفاهیم متفاوتی به کار رفته است؛ از «دولت مدرن» و «دولت مطلقه» گرفته تا «دیکتاتوری»، «استبداد ایرانی»، «سلطانیزم»، «تجدد آمرانه» و «اقتدارگرایی». کسرایی معتقد است این اختلاف فقط اختلاف در نام‌گذاری نیست، بلکه نشان‌دهنده آشفتگی‌های نظری و مفهومی در بخشی از ادبیات موجود است. نقد نخست او، خلط میان دولت، حکومت و رژیم سیاسی است. به نظر کسرایی، در بخشی از این آثار بدون آنکه مفهوم «دولت» به‌طور دقیق تعریف شود، ویژگی‌هایی مانند دیکتاتوری، اقتدارگرایی یا استبداد مستقیماً به دولت نسبت داده شده‌اند. نقد دوم متوجه استفاده از ترکیب‌هایی مانند «دولت مطلقه مدرن»، «دولت شبه‌مطلقه مدرن» یا «دولت مدرن خودکامه» است. از نظر کسرایی، نمی‌توان صرفاً با کنار هم گذاشتن چند صفت، یک مفهوم نظری منسجم ساخت؛ باید روشن باشد که این مفاهیم چه نسبتی با یکدیگر دارند. در خوانش حسین بشیریه، دولت پهلوی در چارچوب نوسازی و مفاهیمی مانند دولت نوساز و مدرنیسم مطلقه توضیح داده می‌شود. کسرایی معتقد است این صورت‌بندی‌ها بدون تفکیک دقیق میان دولت و رژیم سیاسی، تصویر روشنی از ماهیت دولت ارائه نمی‌کنند. در مورد کاتوزیان، مسئله «استبداد ایرانی» و ویژگی تاریخی رابطه دولت و جامعه در ایران مطرح است. کسرایی در برابر این رویکرد، بر ضرورت بررسی مشخص ساختار دولت در دوره رضاشاه و استفاده از معیارهای روشن برای تعیین نوع دولت تأکید می‌کند. در خوانش آبراهامیان نیز میان قدرت شخص شاه و ظرفیت واقعی دولت تمایز وجود دارد. اما کسرایی تلاش می‌کند بحث را از توصیف قدرت شخصی رضاشاه فراتر ببرد و ساختار و کارویژه‌های خود دولت را مبنای تحلیل قرار دهد. بنابراین، کسرایی الزاماً نمی‌خواهد تمام این نظریه‌ها را کنار بگذارد؛ بلکه نشان می‌دهد هیچ‌یک از آنها به‌تنهایی صورت‌بندی کاملی از دولت پهلوی اول ارائه نمی‌کنند. کسرایی پس از این نقدها، مفهوم «دولت مطلقه» را چارچوب مناسب‌تری برای فهم دولت رضاشاه می‌داند. از نظر او، تمرکز قدرت، ایجاد ارتش متمرکز، گسترش بوروکراسی، تمرکز اداری، تضعیف کانون‌های رقیب قدرت و افزایش توان دولت برای اعمال اقتدار، از جمله ویژگی‌هایی هستند که از نظر کسرایی دولت رضاشاه را به الگوی دولت مطلقه نزدیک می‌کنند. در عین حال، کسرایی میان دولت مطلقه و دولت مدرن تمایز می‌گذارد. به نظر او، ایجاد ارتش، بوروکراسی و نهادهای جدید و اجرای سیاست‌های نوسازانه، به خودی خود به معنای مدرن‌شدن دولت نیست. بنابراین، کسرایی معتقد است که دولت رضاشاه از حیث ساختار قدرت، دولت مطلقه بود؛ اما همزمان با اقدامات نوسازانه خود، زمینه‌هایی برای تحول بعدی دولت در ایران فراهم کرد. اگرچه کتاب کسرایی اهمیت زیادی در نقد رویکردهای موجود دارد، اما تببین نهایی خودش نیز ایرادات مهمی دارد؛ مسئله اصلی این است که آیا دولت رضاشاه واقعاً توانسته بود قدرت خود را به شکلی یکپارچه، مستمر و سراسری بر تمام کشور اعمال کند؟ در تصویر کسرایی، دولت رضاشاه گاه چنان ظاهر می‌شود که گویی با تمرکز قدرت، کانون‌های سنتی قدرت را از میان برداشته و به قدرتی مطلقه در سراسر کشور تبدیل شده است. اما اگر میان قدرت رسمی دولت و قدرت واقعی و تجربی آن تمایز بگذاریم، تصویر پیچیده‌تر می‌شود. زیرا کانون‌های قدیمی قدرت در بسیاری از مناطق ایران همچنان کنشگران قدرتمندی بودند. نیروهای محلی، ایلات، مالکان و دیگر صاحبان نفوذ یکباره از صحنه کنار نرفتند و در مواردی، تلاش دولت برای حذف آنها حتی به افزایش مقاومت و فعالیتشان انجامید. از سوی دیگر، اقتدار دولت رضاشاه نیز در تمام سال‌های سلطنت او یکسان نبود. افزایش قدرت دولت فرایندی تدریجی، ناپیوسته و نابرابر بود و دولت در همه مناطق و حوزه‌ها ظرفیت یکسانی برای اعمال اقتدار نداشت. بنابراین می‌توان پذیرفت که دولت رضاشاه در مقایسه با دولت قاجار به‌مراتب قدرتمندتر و متمرکزتر شد؛ اما از این گزاره نمی‌توان مستقیماً نتیجه گرفت که در تمام دوره و در سراسر قلمرو، دولتی با اقتدار مطلق و یکپارچه شکل گرفته بود. از این منظر، شاید بتوان دولت رضاشاه را نه صرفاً یک دولت مطلقه تثبیت‌شده، بلکه دولتی در حال افزایش ظرفیت، تمرکز و نفوذ دانست که این فرایند هنوز ناتمام، نابرابر و در تعامل و کشمکش با کانون‌های مختلف قدرت در جامعه بود. اینجاست که مطلقه بودن‌ دولت در رویکرد کسرایی با پرسشی مهم مواجه می‌شود؛ بااین‌حال، تلاش کسرایی در نقد رویکردهای پیشین بسیار مهم است. https://t.me/historytextt