فرازِ خاکستری

دکتر صنم وکیل:
من سیستم و حکومت ایران را در حال مبارزه برای بقای خود می‌بینم. این یک جنگ وجودی است؛ جنگی که آن‌ها انتظار آمدنش را می‌کشیدند، زیرا جنگ ۱۲ روزه تابستان گذشته بدون هیچ توافقی پایان یافت. آن فقط آتش‌بسی بود که پذیرفتند و به مرور زمان کاملاً مشخص شد که در حال از هم پاشیدن است.
همچنین فکر می‌کنم آن‌ها تا حدودی آماده بودند که ایالات متحده و اسرائیل دوباره حمله را از سر بگیرند و این کار را با همان استراتژی‌های «قطع رأس» (ترور رهبران) که در چند سال گذشته استفاده کرده‌اند، انجام دهند.
و در واقع، آمریکا و اسرائیل موفق شدند رهبر معظم ایران و سه لایه از فرماندهی و رهبری نظامی را ترور کنند. اما افرادی که روی کار آمده‌اند و افرادی که امروز تصمیمات کلیدی را می‌گیرند، چهره‌های شناخته‌شده‌ای هستند؛ آن‌ها ناشناخته‌هایی نیستند که ناگهان از اعماق دیوان‌سالاری ایران بیرون آمده باشند.
از نظر من، ساختار همچنان مبتنی بر «اجماع» است. آن‌ها بین خودشان اجماع می‌سازند؛ در شورای عالی امنیت ملی درباره تصمیمات کلیدی رأی‌گیری می‌کنند، مثل امضای یادداشت تفاهمی که در ماه ژوئن امضا شد و ۱۲ عضو از ۱۳ عضو به آن رأی مثبت دادند.
بنابراین خیلی چیزها دست‌نخورده و مثل قبل باقی مانده است. آنچه تغییر کرده و مجهولِ این معادله محسوب می‌شود، طرز تفکر و نقش رهبر جدید ایران، مجتبی خامنه‌ای، و همچنین وضعیت نامساعد سلامتی اوست. البته ما او را ندیده‌ایم؛ او هنوز در حال بهبودی از جراحات ناشی از حوادث ۲۸ فوریه است. اما ما هنوز نمی‌دانیم او دقیقاً در کجای این سیستم قرار می‌گیرد و دیدگاه‌هایش چیست.
دیوید رنی:
ما دیده‌ایم که برخی مقامات آمریکایی می‌گویند: «می‌دانید، ما برخی از تندروهای سرسخت را از میان برداشتیم و حالا تندروهایی جای خود را به براگماتیست‌هایی (واقع‌گرایانی) داده‌اند که از دیدنشان در آن سوی میز مذاکره خوشحالیم.» اما آیا اصطلاحات «تندرو» و «میانه‌رو» مفاهیم ساده و شفافی هستند؟ آیا این فکره که تندروها کشته شده‌اند و حالا واقع‌گرایان جای آن‌ها را می‌گیرند درست است؟ شما اصلاً چطور از این اصطلاحات استفاده می‌کنید؟
دکتر صنم وکیل:
به نظر من اغلب اوقات توصیف‌های غربی از سیاست در ایران بیش از حد ساده‌انگارانه است. سیاست در ایران همیشه جناح‌بندی شده بوده و بین اصلاح‌طلبان، میانه‌روها، واقع‌گرایان، محافظه‌کاران و نئومحافظه‌کاران تقسیم شده است.
وفاداری آن‌ها به این گروه‌ها و افکارشان طی زمان تغییر می‌کند. علی لاریجانی زمانی یک محافظه‌کار تندرو بود و بعد کم‌کم به عنوان یک فرد واقع‌گرا (براگماتیست) شناخته شد. به همین دلیل ترور او باعث غافلگیری زیادی شد — اگرچه برخی آن را جشن گرفتند — اما غافلگیرکننده بود چون او به عنوان یک طرف گفتگو و یک مذاکره‌کننده واقع‌بین دیده می‌شد.
بنابراین فکر می‌کنم باید در نحوه توصیف این افراد محتاط باشیم و ایدئولوژی آن‌ها را بسیار شناورتر ببینیم. آن‌ها در حفظ امنیت و ثبات نظام با هم متحد هستند، اما شاید در سیاست‌ها — اگر نگوییم در استراتژی کلان — اختلافات تاکتیکی داشته باشند. این مرزبندی‌ها اصلاً خطوط صاف و شفت‌وانگاشته‌ای نیستند.
سیر سیمون گس:
در غرب خیلی وقت‌ها رهبران سیاسی تصویر کلیشه‌ای و کلی از ایران دارند؛ اینکه ایران فقط یک چیز است: معمولاً حکومت‌مداران مذهبی که صرفاً با انگیزه نفرت از ایالات متحده و ارزش‌های آن حرکت می‌کنند و چیزهایی از این قبیل. و این کاملاً اشتباه است.
ایران هم مثل اکثر کشورها یک استراتژی امنیت ملی دارد که در قالب آن کارهایی انجام می‌دهد که باعث رنجش ایالات متحده و غرب می‌شود. اما یکی از دلایلی که آن‌ها این کارها را می‌کنند این است که خود را در محاصره مخالفان و دشمنان می‌بینند.
بنابراین، آن‌ها تمایل دارند موضع «دفاع رو به جلو» اتخاذ کنند که در آن، در سطح منطقه بسیار فعال هستند تا آنچه را که منافع خود می‌دانند پیش ببرند. و به نظرم این نکته مهمی است؛ زیرا تا زمانی که شروع به درک این نکته نکنیم که چرا ایران این کارها را انجام می‌دهد، به پاسخ‌ها و تحلیل‌های اشتباهی خواهیم رسید.
دیوید رنی:
پس بدترین عبارت ممکن، عبارت «ملایان دیوانه» است، چون آن‌ها در واقع شدیداً عقلانی رفتار می‌کنند.
سیر سیمون گس:
عقلانی بر اساس معیارها و برداشت خودشان از جهان — که قطعاً معیار ما نیست — اما به هر حال منطق خودش را دارد.
اگرچه بسیاری از چهره‌های درون ساختار فعلی برای ما شناخته‌شده هستند، با این حال، به نظر من توازن نفوذ در حال حاضر قطعاً به سمت سپاه پاسداران انقلاب اسلامی شیفت پیدا کرده است.
ما نمی‌دانیم وقتی جنگ و درگیری تمام شود چه اتفاقی خواهد افتاد؛ چرا که گاهی اوقات سیستم دوباره توازن خود را باز می‌یابد و به همان مدل مبتنی بر اجماعی که صنم به درستی توصیف کرد برمی‌گردد.
اما یک مجهول بسیار مهم دیگر هم وجود دارد: علی خامنه‌ای به مدت ۴۰ سال به عنوان رئیس‌جمهور و رهبر در رأس هرم قدرت ایران قرار داشت.
او از طرف کسانی که از نظام حمایت می‌کردند بسیار مورد احترام بود (و البته مورد بغض کسانی که حمایت نمی‌کردند). او شبکه عظیمی از انتصابات و نفوذ داشت؛ تمام انتصابات ارشد قضایی و نظامی طی سال‌های طولانی توسط او تایید شده بود.
او استادِ تمام‌عیاری در همان کاری بود که صنم اشاره کرد: یعنی ایجاد موازنه در سیستم، دستیابی به اجماع در شرایطی که اجماع سخت به نظر می‌رسید، و یافتن راه‌حل‌هایی که تمام بدنه نظام بتوانند روی آن به توافق برسند.
ما دقیقاً نمی‌دانیم این روند در زمان مجتبی چگونه کار خواهد کرد. تا جایی که می‌توانیم بگوییم، او شخصیت پدرش را ندارد. او قطعاً آن پرستیژ و جایگاه را ندارد، اگرچه البته سال‌های زیادی دستیار پدرش بوده است.
علاوه بر این، او پس از جراحاتی که در ۲۸ فوریه برداشت و همچنین از دست دادن چندین تن از نزدیک‌ترین اعضای خانواده‌اش در حال رنج کشیدن است؛ موضوعی که منطقاً روی او تأثیر گذاشته است.
بنابراین، همان‌طور که صنم گفت، با شروع و شکل‌گیری این تحولات، ما هنوز برخی از مهم‌ترین قطعات اطلاعاتی را درباره نحوه پیشبرد امور در دست نداریم.

با امضای این یادداشت تفاهم، جمهوری اسلامی ایران با به‌کارگیری حداکثر تلاش خود، ترتیبات لازم را برای عبور ایمن کشتی‌های تجاری، بدون دریافت هیچ هزینه‌ای و صرفاً برای مدت ۶۰ روز، از خلیج فارس به دریای عمان و بالعکس فراهم خواهد کرد. تردد کشتی‌های تجاری بلافاصله آغاز خواهد شد و با توجه به ضرورت رفع موانع فنی و نظامی و همچنین مین‌روبی توسط جمهوری اسلامی ایران، ظرف ۳۰ روز به‌طور کامل برقرار خواهد شد. جمهوری اسلامی ایران با سلطنت عمان دربارهٔ تعیین سازوکار اداره آینده و خدمات دریایی در تنگه هرمز گفت‌وگو خواهد کرد و این موضوع را با سایر کشورهای ساحلی خلیج فارس، مطابق حقوق بین‌الملل قابل اجرا و حقوق حاکمیتی کشورهای ساحلی تنگه هرمز، مورد بحث قرار خواهد داد.