اثر پروست | چرا یک بو میتواند ما را ناگهان به سالها قبل ببرد؟ گاهی بوی عطر، چای، نان تازه یا حتی بوی باران را حس میکنیم و ناگهان خاطرهای قدیمی در ذهنمان زنده میشود؛ خاطرهای که شاید سالها به آن فکر نکرده بودیم. این پدیده را «اثر پروست» (Proust Effect) مینامند. نامش از مارسل پروست میآید؛ نویسندهٔ فرانسوی که در رمان در جستوجوی زمان ازدسترفته تجربهای مشهور را روایت میکند. راوی، مادلن ــ شیرینی کوچک فرانسوی ــ را در چای فرو میبرد و میچشد. مزهٔ آن ناگهان خاطرات کودکیاش را زنده میکند؛ خاطراتی که تا آن لحظه در دسترس آگاهانهاش نبودند. در پژوهشهای روانشناختی نیز دیده شده که بوها میتوانند خاطرات شخصی را به شکلی زنده و عاطفی برانگیزند و برخی مطالعات نشان دادهاند که بوهای مرتبط با دوران کودکی میتوانند خاطرات غنیتری نسبت به تصاویر مشابه ایجاد کنند. به همین دلیل، تجربهای که پروست در ادبیات روایت کرد، بعدها در پژوهشهای مرتبط با حافظه با عنوان اثر پروست مورد مطالعه قرار گرفت. بعضی خاطرهها را به یاد نمیآوریم؛ آنها خودشان ما را پیدا میکنند. منابع: Chu & Downes, Chemical Senses, 2000 Hackländer, Janssen & Beritmeitinger, Psychonomic Bulletin & Review, 2019 Green et al., Current Opinion in Psychology, 2023
2
