Hanif Shamim حنیف شمیم

مستند زائر شرقی در میان دو مدل روایتی سرگردان است. مدل مستند پرتزه و مستند مدل بیوگرافی. و چون تکلیف مدل سوم (مدل ترکیبی) دست کم در ایران و در میان مستندسازان داخلی روشن نیست، نمی‌توان هر نوع تداخل مدل روایتی را از نوع مدل سوم دانست. زائر شرقی متاسفانه هیچ‌کدام از مدل‌های روایتی نیست. اشکالی ندارد که مستندسازی ابتکاری نوآورانه در روایت‌گری داشته باشد اما این مستند چنین ادعایی هم ندارد بنابراین تا انتها نمی‌توان فهمید ما با مستند بیوگرافی مواجهیم یا مستند پرتره، یا با مدل دیگر.
به نظر می‌رسد مستند فاقد فیلم‌نامه و پژوهش‌های لازم برای چنین موضوعی باشد. زیرا در برخی از قاب‌ها می‌بینیم سخنانی بین کارگردان و موضوع (شایگان ) انجام می‌شود که باید حذف شوند زیرا متعلق به بیرون کادر و بیرون مستند است اما در مستند گنجانده شده به همین دلیل به نظر می‌رسد مستند زائر شرقی راش‌محور است و از کلاژگونه‌ای‌ست که از هر بخشی نمایی در فیلم گنجانده شده.
با آنکه فیلم راوی هم دارد که متنی را می‌خواند اما رابطه متن راوی با متن تصویر هم چندان مشخص نیست.
با این حال مستند زائر شرقی، هم دیدنی‌ست، هم یک سند ماندگار از یک شخصیت ماندگار است، هم گشایندۀ راهی‌ست که در این دیار ساخت این‌گونه مستندها توسط صاحبان ثروت جدی گرفته شود. آن هم در شرایطی که محصول مستندسازی‌های حکومتی- دولتی، چیزی نیست جز مستندهای بی‌ارزش سیاسی- پروپاگاندایی.

مستند زائر شرقی در شرایطی ساخته می‌شود که ایران در کل و سینمای ایران به طور اخص فاقد یک آرشیو ملی و معتبر است و اسناد و آثار در ایران و سینمای ایران بیشتر شبیه یک سمساری و انبارداری فله‌ای اداره می‌شود تا یک آرشیو با آبرو. بنابراین ساخت مستند زائر شرقی حفظکننده بخشی از خاطرات شایگان و نیز تصاویری از اوست که مستقل از سمساری رایج در ادارات دولتی ایران، قابل ارزش است. ضمن اینکه باید احترام گذاشت به تهیه‌کننده و کارگردانی که مدت ده سال برای تهیه این اثر وقت گذاشتد. آن هم در شرایطی که معلوم هم نیست آیا سود مادی به سرمایه‌گذار و عوامل تهیه مستند رسیده یا نه.

داریوش شایگان به منزله موضوع برای یک مستند، موضوع بزرگی‌ست و نمی‌توان یک پشتوانه پژوهشی قوی، او و آثارش را در یک مستند معمولی به تصویر کشید. نه به این دلیل که شایگان و آثارش قابل نقد نیست، بلکه به این دلیل که از وجوه متفاوت قابل بحث است.
داریوش شایگان دارای دو وجه موازی و در عین حال متضاد است. وجه فلسفی و وجه سیاسی.
شایگان در فلسفی بیشتر به فلسفه قاره‌ای نزدیک است تا فلسفه تحلیلی بنابراین از همان ابتدا باید در نظر داشت که نباید انسجام یک نویسنده یا نظریه‌پرداز تحلیلی را از او و از آثارش داشت. از دیگرسو چون به فلسفه قاره‌ای نزدیک است باید ردپای زیست‌جهان، معنا، ادبیات، تاریخ، جغرافیا و شعر را در آثارش بسیار دید که همین طور هم هست. از این منظر می‌توان شایگان را یک فیسلوف دانست و مساله فلسفی او را هم معنا معرفی کرد، بنابراین می‌توان گفت شایگان یک «فیلسوف معنا»ست. و آثار او از نگاه «جستجوی بی‌پایان معنا»، چه در شرق، چه در غرب قابل فهم است. بنابراین اولا نام این مستند بهتر بود که زائر معنا باشد نه زائر شرقی، ثانیا سخن انتقادی آن اندیشمند فرانسوی در این مستند درست نیست وقتی که گفت: »نظر شایگان در باره طلوع معنا از غرب، غلط است». آن نقد به این دلیل قابل نقد است که شایگان هم معنا را در شرق می‌جست، هم در غرب، و به استناد حجم زیاد آثار منتشر شدۀ غربیان در باره معنا (چه تحلیلی‌ها، چه قاره‌ای‌ها، چه ترکیبی‌ها)، نظر شایگان درباره امکان طلوع معنا در غرب نیز نمی‌تواند غلط باشد.
اما در وجه سیاسی، برعکس محتوای آثار فلسفی‌اش حرکت کرد. یعنی همان طور که خودش گفت: «ما گند زدیم». علت چنین نتیجه نامطلوبی که او در سیاست برای خود و هم نسلانش دید در فلسفه سیاسی معیوبی بود که شایگان برای خودش انتخاب کرده بود. در جامعه‌ای که دیسکورس اصلی سیاست آن را چپ ایدئولوژیک (مارکسیسم بی‌سواد جهان‌سومی) تشکیل می‌داد و قدرت مسلط سیاست آن را سلطنت مطلقۀ پادشاه در دست داشت (که هر دو معیوب و غلط بودند) شایگان به تاسیس حلقه معناگرایان پرداخت و سیر معکوس حرکت به سمت فهم سنت، شیعه و معناهای درونی آن‌ها را پیشه کرد و از رشد نیم‌بند مدرنیته در جامعه غافل شد و نتیجه این غفلت ناخواسته، قرارگرفتن در کنار لمپنیسم تئولوژیک جامعه بود. نکته‌ای که بعدها او و دیگر اعضای حلقه معناگرایان هم فهمیدند اما دیگر دیر شده بود.
آ« نکته مثبت و این نکته منفی در کارنامه او می تواند به تنهایی موضوع دو مستند باشد.
و البته نکته سومی هم در مورد شایگان بود که می‌تواند موضوع مستند سومی باشد. و آن رابطه امکانات مالی خوب و پیوند آن با پژوهش، فلسفه و نویسندگی باشد. از چمله پاسخ دادن به این پرسش‌ها:
چرا جامعه فکر می‌کند نویسنده‌ها و متفکران حتمن و ضرورتا باید آدم‌های بدبخت، گدا، بیچاره، ندار و گشنه باشند؟
چرا جامعه تصویری ندارد از متفکری که خوب می‌نویسد، خوب می‌اندیشد، خوب می‌فهمد و در عین حال آن‌چنان از رفا برخوردار است که هیچ نیازی به وابستگی به قدرت و هیچ نهاد دیگری ندارد؟
چزا به این نمی‌اندیشیم که کسی رفاه و ثروت خانوادگی دارد اما به جای عیش و عشرت دائمی و بی خیال بودن نسبت به محیط، به نوشتن، نویسندگی، تفکر و فلسفه هم می‌پردازد؟
شایگان از این منظر یک پدیده است که می‌تواند نگاه جامعه به رابطه «ثروت و تفکر» را دگرگون کند. در این مورد جامعه ایران همچنان دچار نادانی و ناآگاهی عمیق است.