- درک نکردیم!
حالا که محیطزیست ایران در آستانهٔ نابودی قرار گرفته، بد نیست بخشی از دلنگرانیهای زیستمحیطی محمدرضاشاه پهلوی را مرور کنیم. منبع تمامی گفتههای شاه، یادداشتهای علم است:
• ۱ فروردین ۱۳۵۱. فاضلاب بندرعباس و بوشهر مستقیماً میریزد توی دریا. تا چند سال دیگر اینجا پر از ماهی مرده میشود و صدف و مرجانهایش از بین میروند.
• ۲۳ مهر ۱۳۵۱. رودخانههای شمال تهران همه فاضلاب شدهاند. با همین منوال تا یک سال دیگر تهران آب آشامیدنی نخواهد داشت.
• ۱۹ اردیبهشت ۱۳۵۳. جنگلهای شمال را دارند مثل علف درو میکنند. اگر همینطور پیش برود تا ۳۰ سال دیگر از جنگلهای هیرکانی چیزی نمیماند... این جنگلها ریهٔ ایران هستند. دارند ریهٔ مملکت را پارهپاره میکنند.
• ۱۱ بهمن ۱۳۵۱. تالاب قمیشان و میانکاله را خشک میکنند تا شالیزار بکارند... اگر تالابها خشک شوند، همهٔ تبریز و کرمان را نمکباد میگیرد.
• ۴ مرداد ۱۳۵۴. در رفسنجان آنقدر چاه عمیق زدهاند که زمین دارد نشست میکند. تا چند سال دیگر آنجا پر از فروچاله میشود.
• ۱۷ آذر ۱۳۵۴. کارون را دارند میکشند. این همه کارخانه بدون تصفیهخانه فاضلابشان را مستقیم میریزند توی رودخانه.
• ۲۷ آذر ۱۳۵۴. ببینید این دود را! تهران دارد خفه میشود... اگر همینطور پیش برود تا سال دیگر مردم تهران باید ماسک بزنند.
• ۸ بهمن ۱۳۵۵. این شکارچیهای لعنتی دارند همهچیز را نابود میکنند. با این منوال تا چند سال دیگر در ایران نه ببری میماند، نه یوزی و نه حتی قرقاولی!
• ۹ دی ۱۳۵۵. دریاچهٔ رضائیه (ارومیه) دارد خشک میشود. سد روی رودخانههای اطرافش ساخته شده، ولی کسی فکر آب دریاچه نبوده. اگر خشک شود، نمکبادش تا تبریز میرود و آنجا را نابود میکند... این بزرگترین فاجعهٔ زیست محیطی مملکت خواهد بود.
اما علاوهبر آیندهنگری و دغدغههای شاه نسبت به محیطزیست ایران، مسئلهٔ شاید مهمتر اینجاست که فقط به شکایت و خطابه بسنده نمیکرد و برای حل هریک از این معضلات عملاً و قاطعانه دست به اقدام میزد. برای نمونه فقط برخی اقدامات دورهٔ پهلوی برای حفظ محیط زیست را میآوریم:
• تشکیل سازمان شکاربانی و حفاظت از حیات وحش: «کانون شکاربانی ایران را تأسیس کنید و بودجهاش را از دربار بدهید.» (۸ بهمن ۱۳۵۳)
• اعلام منطقهٔ حفاظتشده برای نجات یوزپلنگ و قوچهای در خطر: «مناطق ییلاق، دشت کویر تا ترکمنصحرا کاملاً حفاظتشده اعلام شود. ارتش حفاظت کند.» (۶ اسفند ۱۳۵۱)
• دستور برخورد نظامی با قاچاقچیان چوب جنگلهای شمال: «به ارتش دستور بدهید با قاچاقچیهای چوب مثل قاچاقچیان تریاک برخورد کنند، تیراندازی آزاد است.» (۱۹ اردیبهشت ۱۳۵۳)
• تسریع اجرای طرح جامع فاضلاب تهران:
«شهرداری و وزارت آب و برق تا آخر سال طرح فاضلاب تهران را تمام کنند و بودجهاش را هرچه بخواهند بدهید.» (۲۲ مهر ۱۳۵۱)
• الزام رعایت شروط زیستمحیطی در تمامی سدها: «از این به بعد در طراحی هر سدی، حداقل جریان زیستمحیطی رودخانه حتماً رعایت شود وگرنه تأیید نمیکنم.» (۲۲ شهریور ۱۳۵۵)
• ایجاد منطقه حفاظتشدهٔ خلیج فارس و جزایر ایرانی: «جزایر خلیج فارس و سواحل تا شعاع مشخص حفاظت کامل شود، نیروی دریایی مسئول حفاظت است.» (۱۶ فروردین ۱۳۵۶)
• عدم صدور مجوز حفر چاه در دشت رفسنجان و چند دشت دیگر: «از این به بعد در رفسنجان، ورامین و چند دشت ممنوعهٔ دیگر حتی مجوز حفر یک چاه عمیق را هم ندهید.» (۴ مرداد ۱۳۵۰)
• اختصاص بودجهٔ ویژه برای تقویت دریاچهٔ ارومیه: «بودجهٔ احیای دریاچهٔ ارومیه را از محل اعتبارات خاص دربار تأمین کنید و طرح فوری بدهید.» (۱۳ تیر ۱۳۵۵)
• ممنوعیت شکار پرندگان مهاجر در تالابهای شمال: «از این فصل به بعد شکار در میانکاله و گمیشان مطلقاً ممنوع است، ارتش گشتهای دریایی بگذارد.» (۱۱ بهمن ۱۳۵۶)
• الزام همهٔ کارخانههای نیشکر خوزستان به ساخت تصفیهخانه: «به همهٔ کارخانههای نیشکر و صنعت خوزستان شش ماه مهلت بدهید تصفیهخانه بسازند.» (۱۷ آذر ۱۳۵۲)
• تصویب فوری قانون حفاظت هوا: «وزارت کشور و سازمان برنامه تا سه ماه دیگر قانون حفاظت هوا را بیاورند مجلس.» (۲۷ آذر ۱۳۵۳)
• امضای فرمان تأسیس «سازمان حفاظت محیط زیست ایران» به عنوان نهادی مستقل:
«سازمان حفاظت محیط زیست را از وزارت کشاورزی جدا کنید و مستقیم زیر نظر نخستوزیر بیاورید.» (۱۳۵۲، اسکندر فیروز همین موقع رئیس این سازمان شد).
تقریباً تکتک این دستورات در همان زمان اجرایی شدند. هرچند بعد از انقلاب بسیاریشان یا ضعیف شدند یا عملاً تعطیل. شاه در دههٔ ۵۰ تنها حاکم خاورمیانه بود که اهمیت محیطزیست را دریافته بود، افسوس که ما شاه را درنیافتیم.
برگرفته از اینستاگرام «داروین صبوری»
@daghoonama
1November 27, 2025 13
