✍️ آگاهی سیاسی و اثر دانینگ-کروگر نویسنده: حسین جلیلیان
ویکیپدیا، برتراند راسل را «فیلسوف، منطقدان، ریاضیدان، مورخ، جامعهشناس، نویسنده، فعال سیاسی، برندۀ نوبل ادبیات و فعال صلحطلب بریتانیایی و همهچیزدان» معرفی میكند. حالا این آدم یک جملۀ مشهوری دارد: «مشکل دنیا این است که آدمهای ناآگاه سرشار از یقین هستند اما دانایان سرشار از تردیدند».
اثر دانینگ- کروگر به همین تناقص اشاره میکند. اثر دانینگ–کروگر به زبان ساده میگوید انسانها وقتی در یک زمینه، دانش و تخصص کمی دارند، معمولاً توانایی تشخیص همین کمدانشی خود را هم ندارند. یعنی ناآگاهی فقط باعث خطا نمیشود؛ بلکه گاهی چشم فرد را نسبت به خطای خودش هم میبندد. به قول سقراط «نمیداند که نمیداند». به همین دلیل، فردی که شناختی سطحی از یک موضوع دارد، ممکن است با اطمینانی عجیب و صدایی بلندتر از دیگران سخن بگوید؛ در حالی که فرد آگاهتر، چون پیچیدگیها، استثناها و ابهامها را میبیند، محتاطتر و دقیقتر حرف میزند.
در سیاست، این پدیده چهرهای جدیتر پیدا میکند، چون سیاست فقط میدان نظر دادن نیست؛ میدان اثرگذاری بر سرنوشت جمعی است. بسیاری از مسائل سیاسی ریشه در تاریخ، جغرافیا، فرهنگ، ساختار قدرت، تحولات نهادی، قانون و روانشناسی جامعه دارند؛ اما ذهن ناآگاه، از این همه پیچیدگی عبور میکند و همه چیز را در یک جمله ساده خلاصه میکند. چنین ذهنی نه به دنبال فهم واقعیت، بلکه به دنبال آرامش ناشی از [تصور] قطعیت است.
کمآگاهی سیاسی معمولاً با سکوت همراه نیست؛ برعکس، اغلب پر سروصدا و پرهیجان است. کسی که اندک میداند، گاهی جهان را بیش از حد روشن میبیند، چون هنوز تاریکیهای آن را نشناخته است. سیاست عرصه پاسخهای آسان نیست. در جهان واقعی، تصمیمها هزینه دارند، راهحلها پیامدهای ناخواسته میسازند و حقیقت معمولاً در میان لایههایی از منافع، ترسها، تجربههای تاریخی و محدودیتهای نهادی پنهان است. هر کس این لایهها را نبیند، ممکن است با نیّت خوب، به قضاوتی خام برسد و به کنشی خطرناک.
شبکههای اجتماعی این وضعیت را تشدید کردهاند. در این فضا، یک جمله کوتاه از تحلیل عمیق جلو میزند، خشم بیشتر از تأمل دیده میشود و قطعیت، جذابتر از تردید است. به همین دلیل، ناآگاهی سیاسی میتواند لباسی شبیه آگاهی بپوشد: چند اصطلاح، چند خبر پراکنده، چند روایت هیجانی، چند آمار عجیب و گزینشی و مقدار زیادی اعتمادبهنفس. این ترکیب، خطرناک است؛ چون چنین فردی نه کاملاً بیاطلاع به نظر میرسد و نه واقعاً آگاه است.
انسان سیاسیِ آگاه کسی نیست که برای همه چیز پاسخ آماده دارد؛ کسی است که میداند فهمیدن به زحمت و سطحی از بلوغ نیاز دارد. او پیش از قضاوت، میپرسد و میخواند؛ پیش از نتیجهگیری، مقایسه میکند؛ و پیش از کنش و عمل، میکوشد زمینهها را بفهمد و آگاهانه و دوراندیشانه کنشگری داشته باشد. اثر دانینگ–کروگر به ما یادآوری میکند که یکی از نشانههای بلوغ فکری، کم شدن شتاب در داوری است. راه رهایی از این دام، پیش از هر چیز، فروتنی فکری است و گاهی هم انتظار برای درس گرفتن از حوادث روزگار که تلنگری به انسان بخورد و از ناآگاهی قبلی خود مطلع شود.
10
3June 14, 2026 346 6
