در پزشکی مفهومی وجود دارد به نام «حساسیتزدایی» حالتی که در آن، گیرندههایی که در ابتدا بهشدت حساساند اگر برای مدتی طولانی و مداوم در معرض مواد و محرکهای خاص قرار بگیرند، کمکم حساسیت خود را نسبت به آنها از دست میدهند و در نهایت ممکن است واکنششان بهطور کامل خاموش شود.
یعنی آن واکنش شدید و پررنگی که در ابتدا بهطور طبیعی ایجاد میشد، زیر تأثیر مداوم همان محرکها، آرامآرام ضعیف میشود. تا جایی که گیرنده دیگر تقریبا هیچ واکنشی نشان نمیدهد. انگار چیزی در درونش پس از بارها مواجهه، دیگر از شنیدن همان صدا تکان نمیخورد.
این اتفاق در بدن، در مقیاس مولکولی رخ میدهد. اما اگر کمی از دنیای سلولها فاصله بگیریم، میتوانیم نمونهای بسیار شبیه به آن را در سطحی بزرگتر در قلب و روان انسان هم ببینیم. وقتی که خودمان را پیوسته در معرض الگوهای خاصی از جهان اطراف قرار میدهیم.
وقتی انسان بارها و بارها با حرام مواجه میشود، آن هم در حجمی که امروز در دسترس ماست، چیزی که زمانی قلبش را پس میزد، کمکم برایش عادی میشود. زشتیاش رنگ میبازد. حساسیتش میمیرد. و آنچه روزی دیدنش برای انسان سنگین بود، به چیزی تبدیل میشود که دیگر حتی نگاهش را هم برنمیگرداند.
ما در زمانهای زندگی میکنیم که چشمهایمان بارها و بارها گناه را میبینند. گوشهایمان آن را میشنوند ـ و گاهی حتی آگاهانه به سراغش میروند ـ و گناه در اطرافمان جریان دارد. گاهی آنقدر نزدیک که از خود ما سر میزند.
مرز میان خوب و بد کمرنگ شده قطبنمای ایمان از دست رفته، ذهنها مهآلود شدهاند و اولویتها جابهجا شدهاند. ما دیگر به آنچه هر روز وارد ذهن و قلبمان میکنیم چندان فکر نمیکنیم فیلمها، شبکههای اجتماعی، موسیقی اخبار، آدمهایی که با آنها معاشرت میکنیم و صدها چیز کوچک و بزرگی که بیصدا از کنارشان عبور میکنیم.
در حالی که همه اینها، برای ایمان ما، مسائلی حیاتیاند.
ایمان در عین قدرت چیزی بسیار لطیف و ظریف است. اگر با علم و یقین استوار شود میتواند به زرهی فولادین تبدیل شود. اما در ریشه و حقیقت خود لطیف است. و از میان ما، چه بسیار اندکاند کسانی که ایمانشان بر دانشی استوار و صحیح بنا شده باشد.
از همین روست که اسلام اینهمه بر مراقبت از ایمان تأکید میکند. بر محاسبه نفس، بر مراقبت از آنچه وارد قلب و ذهنمان میشود و آنچه از ما خارج میشود. از همین روست که «جهاد با نفس» معنا پیدا میکند. از همین روست که طلب علم و کسب معرفت، جایگاهی چنان بلند دارد.
و بخاطر همین پیامبر ﷺ، چهارده قرن پیش به الله درباره شر آنچه میبیند و میشنود به او پناه میبرد.
حالا این لطافت و آسیبپذیری ایمان را در کنار آلودگیهای کوچکی بگذارید که هر روز از سر غفلت و بیمبالاتی وارد وجودمان میکنیم.
فیلمهایی که گاهی آشکارا و گاهی بسیار نامحسوس ارزشهایی بیگانه با ایمان را به ما منتقل میکنند. صحنهها و دیالوگهایی که با معیارهای ما سازگار نیستند، اما زیر پوشش یک داستان جذاب و سرگرمکننده، آرامآرام وارد ذهنمان میشوند.
موسیقی که شاید از همه اینها خطرناکتر باشد، چون لذت میدهد و درست به همین دلیل قدرت نقد و مقاومت انسان را پایین میآورد.
شبکههای اجتماعی با انبوهی از محتوای بیفایده و پراکندهای که ذهن را از هر سو پر میکنند و آن را زیر کوهی از اطلاعات و محرکهای بیارزش دفن میسازند.
و اینها فقط بخشی از ماجراست تازه اگر از گناهان زبانمان از حرفهایی که میزنیم، از غیبتها، قضاوتها و سخنانی که بیفکر بر زبان میآوریم، بگذریم.
همه اینها، در ظاهر، چیزهای کوچکیاند که در لابهلای روزمرگیهایمان پخش شدهاند اما در حقیقت، میتوانند چیزی شبیه «سم در دوزهای کوچک» باشند.
سمی که یکباره انسان را نمیکشد اما اگر هر روز و هر روز وارد وجودش شود، خیلی زود روح را کند میکند، حساسیت قلب را از بین میبرد و انسان را به جایی میرساند که دیگر حتی متوجه مسمومیت خود نیست.
تقریبا همه ما به شکلی سختی و تیرگی قلب را تجربه کردهایم. لحظههایی که احساس کردهایم دعاهایمان انگار در خلأ گم میشوند. زمانهایی که میبینیم دیگر آن میل سابق را برای خواندن قرآن نداریم. یا موعظهای را میشنویم که زمانی میتوانست قلبمان را تکان دهد، اما حالا از کنارمان عبور میکند بیآنکه چیزی در درونمان تغییر کند.
این همان نتیجهای است که پیامبر ﷺ دربارهاش هشدار داده بود:
«هنگامی که بنده گناهی مرتکب میشود، لکهای سیاه بر قلبش پدید میآید. اگر توبه کند، قلبش پاک میشود و اگر دوباره به گناه بازگردد، آن لکه بیشتر میشود تا آنکه تمام قلبش را فراگیرد.»
ما کمکم به بند چیزهایی درآمدهایم که جامعه مدرن با سخاوت ظاهری در اختیارمان میگذارد.
September 2, 2026 97 1
