جامعه علمی جهان یکی از بزرگترین چهرههای تاریخ زیستشناسی را از دست داد. جیمز دی. واتسون (James D. Watson)، زیستشناس مولکولی پیشگامی که با کشف ساختار DNA مسیر علم حیات را برای همیشه دگرگون کرد، در تاریخ ۶ نوامبر ۲۰۲۵ در سن ۹۷ سالگی در نیویورک درگذشت.
از ورود به دانشگاه تا کشف راز حیات
🖌واتسون در سال ۱۹۴۷ مدرک کارشناسی خود را در رشته جانورشناسی از دانشگاه شیکاگو دریافت کرد و تنها سه سال بعد، دکترای خود را از دانشگاه ایندیانا گرفت.
🖌واتسون در سال ۱۹۵۱، پژوهش خود در کپنهاگ را رها کرد و به دانشگاه کمبریج پیوست تا در کنار دانشمندانی کار کند که مانند او شیفته رمزگشایی از ماهیت DNA بودند. در آنجا با فرانسیس کریک آشنا شد؛ همکاریای که به یکی از مهمترین لحظات تاریخ علم انجامید!
🖌واتسون و کریک با بهرهگیری از دادههای پراش پرتو ایکس (X-ray diffraction) که توسط روزالیند فرانکلین و موریس ویلکینز به دست آمده بود، موفق شدند مدل فیزیکی مولکول DNA را بسازند. نقش سرنوشتساز در این مسیر را تصویری مشهور به Photo 51 ایفا کرد؛ عکسی که ویلکینز بدون اطلاع فرانکلین در اختیار واتسون و کریک گذاشت؛ اقدامی که بعدها از دید بسیاری از پژوهشگران، نقض اخلاق علمی تلقی شد.
🖌با اتکا به این دادهها، واتسون و کریک پیشنهاد کردند که مولکول DNA ساختاری دوبخشی و مارپیچی دارد: نردبانی پیچخورده که ستونهایش از قند و فسفات و پلههایش از جفت بازهای نیتروژنی تشکیل شده است. در سال ۱۹۵۳، آن دو در آزمایشگاه Cavendish دانشگاه کمبریج، مدل نهایی DNA Double Helix را معرفی کردند؛ مدلی که نشان داد ژنها چگونه اطلاعات ژنتیکی را ذخیره و تکثیر میکنند. این دستاورد، زیربنای شکلگیری زیستشناسی مولکولی و ژنتیک مدرن شد.
🖌واتسون، کریک و ویلکینز در سال ۱۹۶۲ برای این کشف تاریخی، جایزه نوبل فیزیولوژی-پزشکی را دریافت کردند.
واتسون در دوران پس از کشف تاریخی
🖍واتسون بعدها ریاست آزمایشگاه Cold Spring Harbor را بر عهده گرفت و آن را به یکی از مراکز پیشروی جهانی در حوزه ژنتیک و زیستشناسی مولکولی تبدیل کرد.
🖍او نویسنده آثار مرجع برجستهای چون بیولوژی مولکولی ژن و کتاب معروف مارپیچ دوگانه بود؛ اثری که با نگاهی شخصی، صادقانه و گاه جنجالی، مسیر پر فراز و نشیب کشف DNA را روایت میکند و به یکی از کلاسیکهای تاریخ علم بدل شده است.
🖍کشف واتسون و همکارانش دریچهای نو به درک حیات گشود و زمینهساز انقلابی شد که امروز در فناوریهایی چون ویرایش ژن، زیستشناسی مصنوعی و پزشکی مبتنی بر ژنوم تبلور یافته است.
چهرهای درخشان با سایهای از جدل
با این حال، زندگی واتسون همچون بسیاری از نوابغ بزرگ، خالی از حاشیه نبود. از سال ۲۰۰۷ به بعد، اظهارنظرهای او درباره نژاد و هوش موجی از انتقادهای جهانی را برانگیخت. جامعه علمی این سخنان را بیپایه و تبعیضآمیز دانست. در پی آن، واتسون از سمتهای رسمی خود کنار گذاشته شد، بسیاری از مؤسسات عناوین افتخاریاش را لغو کردند و او سالهای پایانی عمر را در انزوا و سکوت گذراند.
با این وجود، حتی منتقدانش نیز اذعان دارند که او یکی از ستونهای استوار تاریخ علم باقی خواهد ماند؛ دانشمندی که با گشودن رمز ژنها، مسیر قرنها پژوهش در ژنتیک، پزشکی و فناوریهای زیستی را هموار کرد.
🆔 @bitatecharvin
