📜 «نوستالژیِ معماریِ خواص»؛ وقتی خانههای گذشته را بهتر از آنچه بودند به یاد میآوریم
✍️ شهرام یاری
تا به حال به این فکر کردهاید که وقتی در دانشکدههای معماری از «معماری گذشتهٔ ایران» با حسرت و ستایش سخن گفته میشود، دقیقاً از کدام معماری حرف میزنیم؟
از خانههایی که میلیونها نفر در آنها زندگی میکردند، یا از چند خانه و باغ و عمارت کمنظیر که برای صاحبان ثروت و قدرت ساخته شده بودند؟
ما امروز چند اثر برجسته، چند حیاط زیبا، ارسیهای چشمنواز، کاشیکاریهای نفیس و باغهای باشکوه را بهعنوان نمایندهٔ «معماری ایرانی» پیش چشم دانشجو میگذاریم؛ اما کمتر میپرسیم که اکثریت مردم ایران در چه خانههایی زندگی میکردند و تجربهٔ واقعی آنان از مسکن چه بود.
اینجا یک پارادوکس جالب شکل میگیرد:
اگر معماری گذشته چنان عالی و حیرتانگیز بوده که امروز آن را حاصل فهم عمیق و نبوغ معمارانش میدانیم، پس چگونه همان جامعه در دورهای دیگر ناگهان «نادان» شد و شروع به تغییر و اصلاح آن معماری کرد؟
اگر نسلهای بعدی اشتباه کردهاند، باید توضیح دهیم چه چیزی در نیازها، امکانات، فناوری و فهم آنان از زندگی تغییر کرده بود؛ نه اینکه صرفاً بگوییم «معماری گذشته عالی بود و بعد خرابش کردند».
اتفاقاً متنی در سال ۱۳۰۵، در روزنامهٔ «ستارهٔ ایران»، تصویر جالبی از این مسئله به دست میدهد. نویسنده وقتی از خانهٔ آینده سخن میگوید، وضع موجود را بینقص نمیداند؛ بلکه آرزو میکند خانههایی ساخته شوند که نور و حرارت مناسب، آب جاری، حمام آفتابگیر، نظافت آسان و امکانات برقی داشته باشند.
یعنی انسان صد سال پیش نیز خانهٔ موجود را لزوماً «شاهکار نهایی معماری» نمیدانست؛ او آسایش و کیفیت زندگی بیشتری میخواست.
البته این به معنای بیارزش بودن معماری تاریخی ایران نیست. مسئله این است که نباید معماری ممتازِ خواص را با مسکن عمومی مردم یکی گرفت و سپس هر تغییری را نشانهٔ سقوط فرهنگی دانست.
خانهٔ اعیانیِ یک خاندان ثروتمند، سند ارزشمندی از تاریخ معماری است؛ اما سندی نیست که نشان دهد عموم مردم در چنین شرایطی زندگی میکردهاند.
یک ارسی نفیس، پاسخ این پرسش نیست که خانه در زمستان چگونه گرم میشده؛ و یک حیاط زیبا، بهتنهایی چیزی دربارهٔ دسترسی به آب، بهداشت و آسایش ساکنان نمیگوید.
اگر قرار است معماری گذشته را ستایش کنیم، باید یک سؤال ساده را هم تحمل کنیم:
آیا گذشتگان فقط میدانستند چگونه خانههای زیبا بسازند، یا میدانستند چگونه برای نیازهای زمان خود خانه بسازند؟
اگر دومی درست باشد، شاید وفاداری واقعی به سنت معماری ایران این اصل باشد که:
معماران در تاریخ ایران همواره تلاش داشتند تا پاسخی مناسب به نیازهای انسانِ زمانهٔ خود بدهند.
@Shsyari
.
Forwarded fromشهرام یاری
6July 31, 2026 191 3 4
