🖋 محدثه الفتشایان
در ایام فاطمیه برای مشاهده و بررسی، به یکی از هیأتهای محلهمان رفتم. ناگهان متوجه شدم که مداحِ جلسه، بخشی از یکی از ترانههای حمیرا را با لحنِ سوزناکِ مداحی بازخوانی میکند؛ ترانهای که در نسخهٔ خوانندهاش مضمونِ مرکزیاش «خانه»، «غربت» و «دوری از خویشان» بود، و در فرمِ مداحی همان مضمون به دوریِ یک «بچهٔ شیعه» از نجف و کربلا و به اتصالِ دل و ذهن او به اهلبیت و اماکنِ زیارتی ارجاع میگرفت. وقتی حمیرا همان ترانه را اجرا میکند، «خانه» در معنای غالبِ آن به ایران و تجربهٔ دوری از وطن دلالت مییابد؛ اما وقتی مداح آن را در متنِ گفتمانیِ آیینی میخواند، «خانه» به شبکهای از پیوندهای ایمانی، خویشاوندیِ نمادین و مکانهای مقدس ارجاع میگیرد. با وجود تفاوتهای آشکار میان این دو فضای اجرایی ــ موسیقایی و آیینی ــ هستهٔ مشترکی قابل مشاهده است: سوگواری برای دوری از «خانهٔ مفروض» و تجربهٔ غربتی که از تعلق خاطر سرچشمه میگیرد.
از این منظر پرسشی کلیدی پدید میآید: «خانه» چیست؟ در ادبیات علوم اجتماعی، انسانشناسی و مطالعات مکانی، خانه دیگر صرفاً محلِ سکونت فیزیکی شمرده نمیشود؛ بلکه بهعنوان یک فضای ذهنی و نمادین فهم میشود که در آن هویت شکل میگیرد، امکانِ پیشبینیِ روابط فراهم میآید و تاریخِ مشترکی میان فرد و مکان انباشته میشود. این برداشت بر مبنای خوانش انتقادیِ مفهومِ خانه در جغرافیا و مطالعاتِ فرهنگی است که نشان میدهد خانه هم «مکان» است و هم «تصورِ مکان»؛ هم تجربهٔ زیستیِ روزمره را شامل میشود و هم روایتها، نمادها و حافظهٔ جمعی را و امکان پیش بینی پذیر بودن را و این اجزا در کنار هم خانه را میسازند.روایت و تصوری که غالبا زمانمند و مکانمند نیز هست.
اما خانه را نباید امری ثابت و جامد پنداشت؛ خانه مفهومی سیال و فرایندپذیر است. همانگونه که انسانها وارث و بازسازندهٔ فرهنگاند، آنها وارث و سازندگانِ «خانههای تازه» نیز هستند؛ به این معنا که هم بر خانههای موجود میافزایند و هم نسخههای نوینی از «خانه بودن» میآفرینند. برای نمونه، حمیرا همزمان وارثِ مفهوم ایرانیبودن بهعنوان خانه بوده و با اجرا و روایتِ خود از تجربهٔ ایرانیبودن، لایههایی تازه به معنای آن افزود. اگر بپذیریم که «خانه» پیامدِ کنشورزی و آگاهیِ اجتماعی است، میتوان افراد را خالقِ فعالِ معناهای خانه دانست که این معناها در پیوند با وقایعِ تاریخی دستخوش تغییر میشوند.
متن کامل یادداشت را میتوانید در پایین پست بخوانید یا به انگاره سر بزنید:
engare.net/what-is-home
[همچنان دیتاسنترها به اینترنت بینالملل وصل نشدند و سایت انگاره در خارج از کشور به سختی در دسترس است. ]
💡 #رسانه شمایید. اگر میپسندید، لطفاً با دوستان خود به اشتراک بگذارید.
👈 عضویت سریع در مجموعه شبکهجامعهشناسی در تلگرام
👈 یا در واتساپ و اینستاگرام و بـلـه دنبال کنید.
