از مسیرهای شرقی مدرنیته تا شکست سیاست غیرمتمرکز مشروطه
بازآرایی امپراتوری و شکلهای بدیل دولت مدرن در ایران
🖋 مهدی حمیدی شفیق
هر سال در ایام مشروطه به مشروطه بازمیگردیم، اما بسیاری از مفاهیم بنیادین آن همچنان بدون تبارشناسی دقیق به کار گرفته میشوند؛ مفاهیمی مانند ملت، قانون، مشروطه، دولت ـ ملت و انجمن. تاریخنگاری بازنگرانه در برابر روایتهای خطی، مسیر انتقال و بازتفسیر این مفاهیم را بررسی میکند و میپرسد این ایدهها چگونه در بسترهای مختلف منطقهای شکل گرفتند.
در این چارچوب، آثار افشین متین اهمیت ویژهای دارند. او در فصل «تبارشناسی مدرنیته آمرانه: الگوی روسی ـ عثمانی» در کتاب هم شرقی هم غربی و مقاله «تأثیر امپراتوری روسیه و اتحاد شوروی بر ایران روزگار قاجار و پهلوی: یادداشتهایی درباره تاریخنگاری بازنگرانه» بر نقش مسیرهای منطقهای روسیه، قفقاز و عثمانی در انتقال مفاهیم اصلاحی تأکید میکند؛ در این نگاه، قفقاز تنها عرصه رقابت سیاسی نبود، بلکه فضایی برای گردش اندیشه، مطبوعات و ترجمههای جدید بود.
در این مسیر، آذربایجان جایگاهی فراتر از یک منطقه جغرافیایی داشت؛ تبریز، باکو و تفلیس بخشی از یک فضای ارتباطی بودند که ایران را به جهان عثمانی و روسیه پیوند میدادند. یکی از عناصر مهم این ارتباط، نقش زبان ترکی بود. در قرن نوزدهم، ترکی عثمانی و ترکی آذربایجانی از زبانهای مهم گردش مفاهیم اصلاحی در منطقه بودند. روشنفکران ایرانی در فضایی چندزبانه فعالیت میکردند و از طریق زبان ترکی با ادبیات تنظیمات عثمانی، قانون، مجلس و مفاهیم جدید سیاسی آشنا میشدند. بنابراین زبان ترکی را باید یکی از مسیرهای انتقال مفاهیم در فضای ایرانی ـ عثمانی ـ قفقازی دانست.
این نگاه با مفهوم «مدرنیتههای آلترناتیو» فریبا زرینهباف نیز پیوند دارد. مدرنیته در ایران، عثمانی و روسیه نه تقلید از یک الگوی واحد غربی، بلکه پاسخهای متفاوت به بحران امپراتوری و دولتسازی بود. مقاله «متجددین بدون مرز» زرینهباف نیز اهمیت دارد، زیرا روشنفکران این دوره را در شبکهای فراملی از ارتباطات فکری میان ایران، عثمانی، قفقاز و اروپا بررسی میکند.
در اینجا پرسش مهمی درباره مفهوم ملت مطرح میشود: آیا واقعاً ملت در عصر مشروطه متولد شد؟ عبارت «مشروطه تولد ملت ایران بود» اگرچه در تاریخنگاری رایج بسیار تکرار شده، اما از نظر تبارشناسی نیازمند بازنگری است. واژه ملت پیش از مشروطه وجود داشت، اما بیشتر معنایی دینی و جماعتی داشت. آنچه در عصر مشروطه رخ داد، تولد ناگهانی ملت نبود، بلکه تغییر معنای آن بود: تبدیل تدریجی ملت از یک مفهوم مذهبی ـ اجتماعی به مفهومی سیاسی مرتبط با حقوق، نمایندگی و مشارکت عمومی. این تحول در تعامل میان مفهوم Nation اروپایی، Millet عثمانی و تجربههای اصلاحی منطقهای شکل گرفت.
همین پرسش درباره انجمنهای ایالتی و ولایتی نیز مطرح است: این ایده از کجا آمد؟ علیاصغر شیرازی احتمال میدهد که نخستین طرح اداره شورایی ایالات با مشارکت معتمدان مردم از میرزا ملکمخان و کتابچه تنظیمات آغاز شده باشد. در این طرح، برای هر ولایت مجلسی اداری با حضور والی، مقامات محلی و دوازده نفر از معتمدان پیشبینی شده بود که وظایفی مانند تقسیم مالیات، تأمین آذوقه و تنظیم امور ملکی را بر عهده داشت. از آنجا که کتابچه تنظیمات ملکمخان در فضای اصلاحات عثمانی نوشته شده بود، این پرسش مطرح میشود که آیا ایده انجمنهای ایالتی و ولایتی نیز تحت تأثیر تجربه تنظیمات عثمانی و شوراهای اداری آن دوره بوده است؟ این فرضیه نیازمند مطالعات تطبیقی بیشتر است، اما شباهتهای تاریخی و نهادی آن را به پرسشی جدی تبدیل میکند.
اهمیت انجمنهای ایالتی و ولایتی فقط در اصلاح اداری نبود. ابراهیم توفیق آنها را یکی از اشکال مهم سیاست مردمی در انقلاب مشروطه میداند. از نظر او، انجمنها میانجی میان ساختارهای محلی موجود و سیاست جدید مشروطه بودند و از درون خود انقلاب شکل گرفتند. بنابراین شکست انجمنها فقط شکست یک نهاد محلی نبود، بلکه شکست یک امکان دیگر برای ساخت دولت مدرن در ایران بود؛ امکانی که میتوانست بر مشارکت محلی و رابطه متفاوت میان مرکز و پیرامون استوار باشد.
از این منظر، مشروطه را نباید فقط لحظه تولد دولت ـ ملت ایرانی دانست، بلکه باید آن را میدان رقابت میان چند تصور متفاوت از ملت، دولت و مدرنیته فهم کرد. یکی از این مسیرها به دولت متمرکز پهلوی انجامید، اما مسیر دیگری در انجمنها، تجربههای محلی و امکانهای غیرمتمرکز مشروطه باقی ماند؛ مسیری که برای فهم تاریخ سیاسی ایران همچنان نیازمند بازخوانی است.
پ.ن: مقاله فریبا زرینهباف را از (اینجا) بخوانید.
@Sociogram2023
Telegram
چراغ سامان
متجددین بدون مرز؛ از استانبول تا تبریز
مقاله فریبا زرینهباف، روایتی تازه از شکلگیری مدرنیته و مشروطه ایران ارائه میدهد؛ روایتی که فراتر از نگاههای شرقشناسانه و تصور انتقال یکسویه اندیشه از غرب به شرق، بر شبکههای ارتباطی میان ایران، عثمانی، قفقاز و…
6
5August 6, 2026 1.2K 23
