🔺 اراده آزاد توهم است یا واقعیت؟🔺
👤 مصاحبهشونده: دکتر نیما قربانی (روانشناس برجسته ایرانی، استادتمام دانشگاه تهران و عضو هیئت علمی مدرسه جدید روانپزشکی واشنگتن-آمریکا)
📚 ویدئوی زیر مصاحبهای با پروفسور قربانی راجع به موضوع بینارشتهای اختیار/اراده آزاد Free Will میباشد. خلاصهی نکات آن به شرح زیر است:👇🏻👇🏻
📌 تفاوت ناخودآگاه و خودآگاه
ناخودآگاه (Unconscious) و خودآگاه (Conscious) در واقع سیستمهای پردازش اطلاعات (Information Processing Systems) هستند. پردازشهای ناخودآگاه غالباً ماهیتی «کور» دارند و به شدت با نیازها، غرایز و احساسات ما گره خوردهاند. در مقابل، خودآگاه با استدلال، منطق و آیندهنگری انسان در ارتباط است.
📌تمدن و سرکوب احساسات
با اشاره به دیدگاه فروید، شکلگیری ناخودآگاه (به شکلی که امروز میشناسیم) محصول تمدن (Civilization) است. انسانها برای حفظ بقا و زندگی جمعی، یاد میگیرند که احساسات و خواستههای آنی خود را کنترل یا پنهان کنند. در نتیجه، انسانها در نوعی «جهل خودساخته» زندگی میکنند، در حالی که حیوانات بیشتر بر اساس غریزه (Instinct) و بدون این نوع آیندهنگریِ پیچیده عمل میکنند.
📌 ظرفیت روانی برای مواجهه با حقیقت
یکی از اهداف کلیدی رواندرمانی (Psychotherapy)، آگاه کردن فرد نسبت به بخشهای پنهان روان اوست. اما مواجهه با حقایق نیازمند ظرفیت روانی (Psychological Capacity) است. انسانها گاهی نه تنها ظرفیت پذیرش حقایق تلخ را ندارند، بلکه حتی تحمل هضم تجربیات مثبت، موفقیتهای بزرگ و ثروت یکباره را نیز ندارند.
📌 ماهیت اراده آزاد
دکتر قربانی توضیح میدهد که منکرِ وجود اراده آزاد (Free Will) نیست، اما تفسیر عامیانه از آن را نقد میکند. از منظر اولشخص، احساس اختیار (Feeling of Agency) یک تجربه بلافصل و نیازی واقعی است. اما از منظر سومشخص و نگاه علمی، رفتارهای ما تحت حاکمیت علیت (Causality) قرار دارند و هیچ تصمیم یا ارادهای کاملاً مستقل و بینیاز از علت (مثل تأثیرات ژنتیک، تربیت و محیط) رخ نمیدهد.
📌 نقد تقلیلگرایی و تأکید بر رویکرد هرمنوتیک
ایشان از رویکرد صرفاً تجربی و تفکر تکنولوژیک (Technological Approach) در روانشناسی انتقاد میکنند که در آن سعی میشود انسان مانند یک شیء کنترل و برنامهریزی شود. در عوض، بر اهمیت رویکرد هرمنوتیک و دیالوژیک (Hermeneutic and Dialogical Approach) تأکید میکنند که بر پایه گفتگوی متقابل و فهم پویای میان درمانگر و بیمار استوار است.
📌 آگاهی در هوش مصنوعی
در مورد هوش مصنوعی (Artificial Intelligence)، از آنجا که سیستمهای فعلی فاقد زیستشناسی (Biology)، جسم فیزیکی و نیازهای بیولوژیک هستند، نمیتوان آنها را دارای خودآگاهی (Consciousness) دانست. مگر اینکه در آینده پای هوش مصنوعی زیستی (Bio-AI) به میان بیاید.
📌 تداخل ارزشها در علم
در رد دیدگاه پوزیتیویستی رایج، دکتر قربانی معتقد است که علم روانشناسی نمیتواند کاملاً فارغ از ارزش (Value-free) باشد. سوگیریها (Biases) و ارزشهای شخصیِ محقق یا درمانگر، به طور اجتنابناپذیری در پژوهشها و جلسات درمان نفوذ پیدا میکنند.
📌 ذهنآگاهی (مایندفولنس)
در بخش پایانی ویدئو، در خصوص ذهنآگاهی (Mindfulness) صحبت میشود. ایشان واژه «بهشیاری» را معادل دقیقتری میدانند و هدف آن را تبدیل شناختهای ناکارآمد ذهنی به شناختهای کارآمد و سازگارانه (Functional and Adaptive) با محیط پیرامون توصیف میکنند.
🔗 لینک مشاهده ویدیو در یوتوب
مرکز علم و الهیات؛ پژوهشکدهٔ مطالعات بنیادین علم و فناوری دانشگاه شهید بهشتی
🆔 @The_Science_and_Theology_Center
Forwarded fromمرکز علم و الهیات دانشگاه شهید بهشتی
YouTube
اراده آزاد توهم است یا واقعیت؟ | گفتگو با دکتر نیما قربانی
فصل آگاهی | قسمت سوم
آیا اراده آزاد فقط یک «توهم زیبا» ساختهی ذهن ماست؟ چقدر از آنچه فکر میکنیم «انتخاب» خودمان است، واقعاً از آگاهی و ناخودآگاه ما سرچشمه میگیرد؟
در این قسمت از پادکست سرشت، همراه با دکتر نیما قربانی به بررسی مسأله اراده آزاد، آگاهی…
3September 9, 2026 101 7 4
