ترکمانان در پونتوس در سدهٔ چهاردهم میلادی؛ مهاجرت، استقرار و مناسبات… — Qoyunlu Studies | مطالعات قویونلو — TG.ME

🔻 ترکمانان در پونتوس در سدهٔ چهاردهم میلادی؛ مهاجرت، استقرار و مناسبات سیاسی – بنابراین، در دههٔ ۱۳۴۰ میلادی و احتمالاً تا اواخر دههٔ ۱۳۶۰، قبایل آق‌قویونلو احتمالاً در پیرامون شهر طرابوزان سکونت داشتند؛ چراکه حملات آنان به این شهر با بسامدی چشمگیر صورت می‌گرفت. چنان‌که برایر نشان داده است، در ژوئن ۱۳۶۷، اردوگاه قُتْلُوبیک در باندون تریکومیا (Trikomia) قرار داشت؛ ناحیه‌ای که تقریباً همان منطقه‌ای بود که چپنی‌ها در آن حضور داشتند. پس از سال ۱۳۶۷، آق‌قویونلوها به سوی بایبورت و ارزنجان مهاجرت کردند. – بر اساس منابع مسلمانِ آناتولی، نخستین حضور آق‌قویونلوها در نواحی مسلمان‌نشین شرق آناتولی ــ یعنی در مرزهای شمالی امارت‌های قره‌حصار، سیواس و ارزنجان ــ تا سال ۱۳۷۹ میلادی گزارش نشده است. پیشنهاد عدنان ارزی مبنی بر اینکه ابن بطوطه در دههٔ ۱۳۳۰، هنگامی که از کوچ‌نشینان ترکمانِ پیرامون ارزَروم سخن می‌گوید، منظورش آق‌قویونلو و قراقویونلو («گوسفند سیاه» در ترکی) بوده است، با منابع موجود تأیید نمی‌شود؛ چراکه دههٔ ۱۳۳۰ برای ظهور آق‌قویونلوها در این منطقه بسیار زود است. در آن زمان، آق‌قویونلوها هنوز از نواحی غربی به سوی تربیزوند در حرکت بودند. – در ارتباط با رویدادهای ژوئن ۱۳۴۸ میلادی، میکائیل پانارتوس از قبیلهٔ ترکمان دیگری یاد می‌کند که در پیرامون تربیزوند سکونت داشت. او از شخصی به نام بوزدوغان (Bozdoğan؛ در ترکی به معنای «شاهین خاکستری») نام می‌برد که ظاهراً رهبر قبیله‌ای ترکمان بود و نام او بعدها به صورت نام قبیلهٔ بوزدوغانلو درآمد. – من بر این باورم که بوزدوغانلوها از سمت غرب وارد پونتوس شدند، نه از داخل آناتولی شرقی. در منابع شرقیِ آناتولی، نخستین اشاره‌ها به این قبیله بسیار دیرتر و در سال‌های ۱۳۹۲، ۱۳۹۵ و ۱۳۹۶ میلادی دیده می‌شود. این دیدگاه را می‌توان با شواهد توپونیمیک نیز تقویت کرد: در قلمرو امارت آیدین مکانی به نام بوزدوغان وجود داشت و مکان دیگری با همین نام نیز در تریکومیا در پونتوس ثبت شده است. –ترکمانان دوخارلو(دوهارلو)، که شاخه‌ای از ترکمانان قراقویونلو بودند، نخستین بار در سال ۱۳۴۰ میلادی در وقایع‌نامهٔ پانارتوس ظاهر می‌شوند؛ اما حضور آنان در بخش مسلمان‌نشین شرق آناتولی بعدها، در اواخر قرن چهاردهم، مورد تأیید قرار گرفته است. احتمالاً قبیلهٔ دوهارلو در جریان حملهٔ مغولان از آسیای مرکزی وارد آناتولی شده بود؛ سنت روایی و افسانه‌ای مربوط به قراقویونلوها نیز که دوهارلو را شاخه‌ای از آنان می‌داند، مؤید این احتمال است. –ظاهراً برخی دیگر از ترکمانانی که در دههٔ ۱۳۳۰ در نواحی ساحلی پونتوس ظاهر شدند نیز از سمت غرب آمده بودند و شاید در جانیک (Jānīk) امارت نیکسار را بنیان گذاشته بودند. –یکی از ویژگی‌های قابل توجه وضعیت پونتوس این است که ظاهراً برخی گروه‌های کوچ‌نشین در قلمرو تراپزونتین، به‌عنوان اتباع کومننوس‌های بزرگ (Grand Komnenoi، خاندان حاکم امپراتوری ترابوزان) رفت‌وآمد می‌کردند. افزون بر مورد چپنی‌های مسیحی، داده‌های زبان‌شناختی نیز این مسئله را تأیید می‌کند. برندموئن (Brendemoen) نشان داده است که تا قرن چهاردهم میلادی، گروه قابل توجهی از کوچ‌نشینان پونتوس دوزبانه بودند و هم به زبان ترکی و هم به زبان یونانی سخن می‌گفتند. افزون بر این، نخستین گویش ترکیِ پونتوس بر پایهٔ گویش ترکی قویونلو شکل گرفته بود و تحت تأثیر زبان یونانی پونتوسی قرار داشت. – این امر نشان می‌دهد که آق‌قویونلوها برای مدت نسبتاً طولانی در سرزمین‌هایی که عمدتاً یونانی‌زبان بودند اقامت داشتند و در تماس نسبتاً مسالمت‌آمیز با یونانیان محلی بودند؛ به اندازه‌ای که این تماس طولانی‌مدت در شکل‌گیری یک گویش جدید ترکی تأثیر گذاشت. 📚 | Rustam,shukuгоv, The Byzantine Turks 1204-1461,The medieval Mediterranean V.105.,p.288-9. @Qoyunlu_Studies