سومکا و ماجرای حمایت سیا؛ واقعیت یا شایعه؟ مقدمه دهه ۱۳۳۰ ایران، پر از تنش سیاسی و رقابت ایدئولوژیک بود. در کنار مصدق و جریان ملیشدن نفت، حزب توده قدرت میگرفت و آمریکا هم تلاش میکرد جلوی نفوذ کمونیسم را بگیرد. در این میان نام حزب سومکا هم مطرح شد؛ گروهی کوچک اما پر سر و صدا که بعضیها آن را به سازمان سیا وصل میکنند. سومکا حزب سومکا (سوسیالیست ملی کارگران ایران) را داوود منشیزاده در ۱۳۲۷ تأسیس کرد. این حزب بیشتر گرایش فاشیستی داشت و الهامگرفته از نازیها بود. پایگاه اجتماعی جدی نداشت، اما با فعالیتهای خیابانی و ضدکمونیستی شناخته میشد. بحث حمایت آمریکا در اسناد منتشرشده وزارت خارجه آمریکا (FRUS) اسم سومکا در فهرست گروههایی آمده که میتوانستند در طرحهای ضدکمونیستی و ضد مصدق مورد استفاده قرار بگیرند. اما باید توجه داشت: این اسناد بیشتر نشاندهندهی امکان استفاده از گروههاست، نه اثبات پرداخت مستقیم پول یا دستور. پژوهشگرانی مثل Mark Gasiorowski هم گفتهاند سومکا و گروههای مشابه احتمالاً در طرحهای کلی تبلیغاتی سیا (مانند پروژه TPBEDAMN) سهمی داشتند. روایت داریوش همایون داریوش همایون، عضو سابق سومکا، بعدها در گفتوگویی گفت: «منشیزاده از روزنامهنگاران مرتبط با سیا پول میگرفت.» *این گفته بیشتر در حد یک روایت شخصی است و سند قطعی تاریخی ندارد. تاکنون مدرکی منتشر نشده که نشان دهد سومکا بهطور منظم و مستقیم از سیا پول میگرفته یا دستور میپذیرفته است. جمعبندی شواهدی وجود دارد که سومکا در دایره توجه سیا بهعنوان یک گروه ضدکمونیست قرار داشت. اما هنوز هیچ سند رسمی و قطعی برای دریافت مستقیم پول یا دستور از سیا منتشر نشده است. اگر حمایتی هم بوده، بهنظر میرسد غیرمستقیم و از طریق پروژههای کلی تبلیغاتی صورت گرفته باشد، نه در قالب رابطهی سازمانیافته و علنی. به زبان ساده: ماجرای «سومکا و سیا» بیش از آنکه یک حقیقت قطعی تاریخی باشد، روایتی بحثبرانگیز و تا حدی شایعهگونه است که بخشی از فضای پرالتهاب آن سالها را نشان میدهد. 📚 منابع: داریوش همایون، من و روزگارم (گفتوگو با بهمن امیرحسینی)، ص ۴۵–۴۶ FRUS, 1951–1954, Iran Mark J. Gasiorowski, Behind the 1953 Coup in Iran Wilson Center, CIA’s TPBEDAMN Operations in Iran #سومکا @N_S_Studies @NaziCenters
2
1
