🔘 ایران در بیم و امید: از ترومای جمعی تا حیات اخلاقی
1️⃣ ایران امروز؛ جامعهای در وضعیت «درونتروما»
➖ قسمت اول
⚪️ ترومای جمعی صرفاً مجموعهای از آسیبهای فردی نیست؛ بلکه به آسیب در روابط اجتماعی، حافظه جمعی، اعتماد عمومی، سرمایه اجتماعی، حیات اخلاقی و کارکرد نهادها نیز اشاره دارد. در چنین شرایطی، ظرفیت جامعه برای حفظ انسجام، معنا بخشیدن به تجربهها و حمایت از اعضای خود تضعیف میشود.
⚪️ این مفهوم با «زخم تاریخی» نیز پیوند دارد؛ زخمی که آثار آن در حافظه و روابط اجتماعی تداوم مییابد. به تعبیر دیپش چاکرابارتی، هنگامی که رنج از زبان، حافظه و فضای اجتماعی لازم برای بیان و شنیدهشدن برخوردار نباشد، گذشته به زخمی حلنشده تبدیل میشود. نامگذاری، روایت و بهرسمیتشناختن این تجربهها میتواند بخشی از فرایند ترمیم باشد.
⚪️ نشانههای ترومای جمعی در چند سطح قابل مشاهدهاند: در «سطح روانشناختی»، احساس ناامنی و نگرانی افزایش مییابد؛ در «سطح اجتماعی»، اعتماد و پیوندهای اجتماعی تضعیف میشوند؛ و در «سطح فرهنگی و معنایی»، روایتهای پیشین برای فهم جهان و تصور آینده کارایی خود را از دست میدهند.
⚪️ در «سطح اخلاقی»، ترومای جمعی میتواند به فرسایش همدلی، مسئولیتپذیری و مراقبت از دیگری منجر شود. در مقابل، حیات اخلاقی میتواند منبعی مهم برای تابآوری و بازسازی اعتماد باشد. توانایی جامعه برای پذیرش خطا، یادگیری و اصلاح مسیر را میتوان نوعی «انعطاف اخلاقی جمعی» (collective moral flexibility) دانست. در «سطح نهادی و حاکمیتی» نیز فقدان شفافیت و پاسخگویی میتواند به تداوم و تشدید آسیبها منجر شود.
⚪️ نظریه «ترومای فرهنگی» جفری الکساندر نشان میدهد که یک رویداد صرفاً به دلیل شدت آن به ترومای جمعی تبدیل نمیشود؛ بلکه روایتسازی، معناپردازی و پذیرش اجتماعی نیز در شکلگیری آن نقش دارند. رسانهها، نهادها و کنشگران مدنی نیز در شکلدهی به حافظه جمعی مؤثرند. هرچه شکاف میان روایتها بیشتر و امکان شکلگیری حافظه مشترک محدودتر شود، تبدیل رنج به تجربهای قابل فهم و ترمیمپذیر دشوارتر خواهد شد.
🌱 ادامه دارد...
زینب رازانی
روانشناس مرکز مشاوره دانشگاه توانبخشی
2September 4, 2026 286 2
