[شگردِ زبانِ حال در شعر فارسی] 🔹از جمله چیزهایی که زبانِ حال مایل به افشای آن بوده است، حقایقی است که به حاقِّ وجود انسان مربوط می شود و به اصطلاح جنبهٔ «اگزیستانسیل» دارد. وقتی نویسنده یا شاعر میخواهد با زبانِ حال از وجود عریان انسان سخن گوید این وجود را در سایهٔ عدم و نیستی میبیند و وقتی از عینِ زندگی سخن میگوید، همواره آن را در برابر مرگ قرار می دهد. زبانِ حال مرده نگاه کردن به زندگی از دیدگاه مرگ است. نگاه کردن به هستی است از دیدگاه نیستی. 🔹سخن گفتن مردگان اصلاً متعلق به عالم زندهانگارانه (انیمیستی) است. گزارشهایی که ابنجوزی و سپس ابنطغرل بک دربارهٔ سخن گفتن سربریده و جمجمهٔ مرده نقل کردهاند از نظر ایشان واقعیت دارد و مردهها به زبانِ قال سخن میگویند. این نوع سخن گفتن به تدریج به ساحت زبانِ حال منتقل میشود. 🔹زبانِ حال به منزلهٔ شگردی ادبی به صورتهای گوناگون در آثار گوناگون سعدی دیده میشود. او هم مناظرههای زبانِ حالی بلند دارد و هم مناظرههای ناقص و هم گفتوگوهای کوتاه میان شخصیتهای زبانِ حالی. داستانهای زبانِ حالی کوتاه در بوستان بیشتر است. از جملهٔ آنها حکایتی است که در آن کلهٔ مردهای با عابدی سخن میگوید. 🔸شنیدم که یک بار در حلهای سخن گفت با عابدی کلهای که من فرّ فرماندهی داشتم به سر بر کلاه مهی داشتم سپهرم مدد کرد و نصرت وفاق گرفتم به بازوی دولت عراق طمع کرده بودم که کرمان خورم که ناگه بخوردند کرمان سرم بکن پنبهٔ غفلت از گوشِ هوش که از مردگان پندت آید به گوش 🔹لفظ شنیدن در این حکایت خود شگردی است که برای القاء «واقعیت ادبی» به گفتوگوی زبانِ حالی و خیالی به کار رفته است. با وجود این که سعدی در ابتدای داستان سعی کرده است تا با به کار بردن لفظ «شنیدم» واقعیت ادبی به داستان ببخشد، ولی به هر حال هم او و هم خوانندگان او میدانند که این داستان خیالی است و سخن گفتن کلهٔ مرده هم به زبانِ حال است. این زبانِ حال را نیز نه با گوش سر، بلکه با «گوشِ هوش» میتوان شنید. 🔹سعدی «گوشِ هوش» را به منزلهٔ وسیلهای که با آن میتوان به زبان حالِ مرده گوش داد در این قطعهٔ کوتاه نیز به کار برده است: 🔸هر دم زبانِ مرده همیگوید این سخن لیکن تو گوشِ هوش نداری که بشنوی «دل در جهان مبند که دوران روزگار هر روز بر سری نهد این تاج خسروی» ▪️زبانِ حال در عرفان و ادبیات فارسی/ تلخیصی از صفحات ۳۱۹تا۳۲۳ و ۸۱۰و۸۱۱/ نشر نو #درس_استاد، #زبان_حال #مرگاندیشی #بوستان #سعدی #پورجوادی @MatnKhaniV @virastaran
2
